معاون امور بین‌الملل «بنیاد سعدی» در گفت‌وگویی از ناشناخته بودن فعالیت‌های این بنیاد برای عموم مردم و وضعیت آموزش زبان فارسی در دنیا سخن می‌گوید. او با اشاره به اینکه یکی از شبکه‌های فارسی‌زبان این بنیاد را پوششی برای کارهای امنیتی خوانده است، می‌گوید: آن‌ها بحث آموزش زبان فارسی را هدف قرار داده‌اند.

سیدعلی موسوی‌زاده که مدیرکلی ارزیابی عملکرد سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، قائم‌مقامی انتشارات بین‌المللی الهدی، معاونت مرکز مطالعات فرهنگی و بین‌المللی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، وابسته فرهنگی در کشورهای قطر، سوریه و روسیه و رایزنی فرهنگی ایران در کشور عمان را در کارنامه خود دارد، مدتی مدیر انتشارات بین‌المللی آزفا در «بنیاد سعدی» بود و از فروردین ۱۴۰۳ در سمت معاونت امور بین‌الملل این بنیاد فعالیت دارد. او با حضور در ایسنا و در گفت‌وگویی تفصیلی درباره وضعیت آموزش زبان فارسی در دنیا و چالش‌های آن سخن گفت.

مشروح گفت‌وگوی ایسنا با سیدعلی موسوی‌زاده، معاون امور بین‌الملل بنیاد سعدی، در پی می‌آید:

کارهای ما برای مردم ناشناخته است

حدود دو سال است که شما در سمت معاونت امور بین‌الملل بنیاد سعدی هستید؛ وضعیت آموزش و گسترش زبان فارسی را در کشورهای دیگر چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در ابتدا باید این نکته را بگویم که تقریباً گروه‌های فرهنگی و ادبی کشورمان با فعالیت‌های بنیاد سعدی آشنایی پیدا کرده‌اند اما در میان عموم مردم تا حدی ناشناخته است که این موضوع در رویدادهایی مانند نمایشگاه کتاب نمود پیدا می‌کند؛ زمانی که مردم وارد غرفه بنیاد می‌شوند، اولین سؤالشان این است که کتاب گلستان یا بوستان سعدی را دارید؟ در واقع فکر می‌کنند «بنیاد سعدی» مؤسسه‌ای در رابطه با سعدی‌پژوهی و انتشار آثار این شاعر است؛ در حالی که مؤسسه ما مسئولیت آموزش و گسترش زبان فارسی را بر عهده دارد.

پیش از تأسیس بنیاد، نهادی که در کشورمان به تنهایی متولی امر آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان و دارای استانداردی واحد برای آموزش زبان فارسی باشد، نداشتیم؛ هرچند کارهایی به صورت پراکنده انجام می‌شد. پیش از راه‌اندازی بنیاد سعدی، امر آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان بر عهده وزارت قرهنگ و ارشاد اسلامی بود و پس از تأسیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در سال ۱۳۷۴ به این سازمان منتقل شد. بنیاد سعدی در سال ۱۳۸۹ بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی تأسیس شد و کارش را به صورت جدی از سال ۱۳۹۳ آغاز کرد. با توجه به اینکه رایزنان فرهنگی نمایندگان رسمی بنیاد سعدی هستند، فعالیت ما محدود به جاهایی است که رایزنی فرهنگی داریم؛ البته در حدود ۱۰ کشور رایزنی فرهنگی نداریم اما سفیر در واقع نماینده بنیاد سعدی است و زحمت آموزش زبان فارسی را برعهده دارد.

استقبال از زبان فارسی بعد از جنگ

مسائلی چون شرایط اقلیمی کشورهایی که در آنجا نمایندگی داریم، جریان‌های سیاسی و اتفاقاتی چون بحث‌های ایران‌هراسی و جنگ‌هایی که علیه ایران صورت گرفته است در وضعیت آموزش زبان فارسی تأثیر گذاشته و در بررسی وضعیت آموزش زبان فارسی باید به این مسائل توجه کنیم. بعد از جنگ‌های تحمیلی اخیر، جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، اقبال به زبان فارسی بیشتر شده است. البته منظورم این نیست که یک‌دفعه مثلا یک میلیون نفر متقاضی به ۱۰۰ میلیون نفر تبدیل شده باشد؛ بلکه اقبال به فراگیری زبان فارسی برایمان مشهود و ملموس شده است. دلیل این اقبال شاید این باشد که می‌خواهند اخبار مربوط به ایران را به صورت واقعی گوش کنند.

با تخریب «بنیاد سعدی» زبان فارسی را هدف گرفته‌اند!

تخریب بنیاد سعدی برای جلوگیری از گسترش زبان فارسی

در کنار این اقبال برخی نیز در کشورهای غربی این تبلیغ را دارند که یکی از راه‌های نفوذ فرهنگی ایران در کشور خارجی می‌تواند بحث آموزش زبان فارسی باشد. حتی در مقطعی شبکه‌ ایران اینترنشنال که نباید «ایران»اش را بگوییم، جریانی را راه انداخته و گفته بود که بنیاد سعدی پوششی برای کارهای امنیتی‌ است. آن‌ها بحث آموزش زبان فارسی را هدف قرار داده‌اند؛ زیرا هرچه کمتر آموزش داده شود به نفعشان است. بالاخره فرهنگ و تمدن ایرانی در زبان فارسی موجود است و آن‌ها می‌خواهند مانع گسترش آن شوند.

در هیچ کشوری همه چیز گل و بلبل نیست؛ ممکن است اتفاقاتی برای گردشگران بیفتد. ما چقدر شنیده‌ایم که در ترکیه برای فلان گردشگر این اتفاق افتاده و این موضوع چقدر بر گردشگری این کشور تأثیر داشته است؟ ولی مخالفان ایران و تمدن ایرانی حسادت می‌کنند و دنبال این هستند که ایران را تخریب کنند و یکی از جاهایی که می‌توانند این کا را انجام دهند، زبان فارسی است. آن‌ها می‌ترسند اگر زبان فارسی گسترش پیدا کند، ارتباط با ایران بیشتر شود. زبان فارسی فقط برای ایران نیست؛ برای حوزه تمدنی ایران است و این ترس را دارند که با گسترش زبان فارسی، این حوزه تمدنی را منسجم کنیم و به واسطه این موضوع، ایران را بزرگ بشمارند یا بحث اعتقادی را مطرح می‌کنند که از طریق زبان فارسی به دنبال شیعه‌گری هستند. این‌ها موضوعاتی است که بارها مطرح کرده‌اند.

آقای دکتر حدادعادل در روز پاسداشت زبان فارسی در مصاحبه‌ای پیرامون پیام رهبر انقلاب، حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای در رابطه با موضوع فردوسی و روز پاسداشت زبان فارسی به نکته‌ای اشاره کردند و مثالی از بنیاد کنفوسیوس چین زدند که می‌تواند درباره بنیاد سعدی نیز صدق کند. او یادآور شد چند سال پیش آمریکا بدهی زیادی به چین داشت، نزدیک ۱۶ تریلیون دلار، ولی اصلا نگران بدهی‌اش نبود و معتقد بود باید جلو بنیاد کنفوسیوس را گرفت، زیرا در جهان روی آموزش زبان چینی کار می‌کند و فرهنگ چینی را رواج می‌دهد. بنیاد سعدی تقریباً همان وظیفه بنیاد کنفوسیوس را برعهده دارد و مثالی که زدند از این باب بود که زبان را ستون هویتی یک کشور می‌دانند و بهترین جایی که بخواهند هویت کشور را خدشه‌دار کنند، این است که زبان آن را از بین ببرند. پس از این حیث، این مشکلات را داریم.

با توجه به اینکه چند دوره وابسته و رایزن فرهنگی بودم و از سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی به بنیاد سعدی رفتم، احساس می‌کنم امر آموزش زبان فارسی نسبت به سال‌هایی که متولی آن سازمان فرهنگ بود، به خوبی پیش می‌رود؛ زیرا پیش از راه‌اندازی بنیاد سعدی منابع آموزشی استانداردشده نداشتیم و هر کس بر اساس روش شخصی خود، این کار را انجام می‌داد. در دوره‌ای که رایزن بودم کتاب‌هایی که برای آموزش زبان فارسی برایمان می‌فرستادند، دو کتاب بیشتر نبود؛ یکی مجموعه کتاب‌های «آزفا» از مرحوم دکتر یدالله ثمره و دیگری کتاب مرحوم دکتر صفار مقدم.

حدادعادل و زبان فارسی؛ فارغ از نگاه سیاسی

از این باب که آقای حدادعادل رئیس من است این را نمی‌گویم، انصافاً جناب دکتر حدادعادل برای صیانت و گسترش زبان فارسی کارهای بسیاری کرده‌­اند؛ فارغ از نگاه سیاسی‌شان که البته بر اصول سیاسی‌شان به شدت پایبند هستند، در بحث‌های علمی و به خصوص در حوزه گسترش زبان فارسی کارهای زیادی کرده‌اند. این را بعدها تاریخ ثابت خواهد کرد که ایشان چه خدمات ارزنده‌ای انجام داده‌­اند و چه همتی داشته‌­اند؛ با همتی که ایشان داشتند، سه‌ یا چهار سال بعد از تأسیس بنیاد سعدی توانستند بیش از ۴۰ عنوان کتاب بر اساس سطح‌بندی مختلف و استاندارد آموزش زبان فارسی تألیف و منتشر کنند.

با تخریب «بنیاد سعدی» زبان فارسی را هدف گرفته‌اند!

در واقع بعد از تأسیس و راه‌اندازی بنیاد سعدی اولین کاری که کردند، تعیین سیاست‌ها و راهبردها بود؛ اینکه در خارج از کشور چه کاری انجام دهند. او از استادان زبان فارسی که به خارج از کشور اعزام شده بودند، سفرا، رایزنان فرهنگی و کارشناسان منطقه‌ای دعوت کرد و بعد از مشورت با آن‌ها در عرض یک سال راهبردها را تعیین کرده و بر اساس آن استانداردی را برای آموزش زبان فارسی تدوین کرد. سپس بر اساس آن استانداردها، کتاب‌ها را تألیف کردند. در حال حاضر برای همه سطوح، از سطح نوآموز تا سطح ماهر کتاب‌هایی تألیف شده است. کتاب گام اول به عنوان کتاب مقدماتی برای نوآموزی به بیش از ۱۵ زبان واسط ترجمه و منتشر شده و کار برای رایزنان فرهنگی از این جهت که استاندارد آموزش وجود دارد، راحت‌تر شده است. البته برای آن‌ها نیز طرحی با عنوان پنج گام در آموزش تدوین کردیم و گام به گام به آن‌ها توضیح داده می‌شود که چطور شروع کنند، چند ساعت و با چه کتابی و چه منبعی تدریس داشته باشند.

غیر از بحث آموزش زبان فارسی در خارج از کشور، در داخل کشور رشته «آزفا» برای دانشگاه‌ها تعریف و ایجاد شده­ است. همان‌طور که در رشته زبان انگلیسی چند شاخه مثل آموزش زبان انگلیسی، ترجمه زبان انگلیسی و ادبیات انگلیسی داریم، برای رشته زبان فارسی نیز رشته‌­ای به نام آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان (آزفا) در مقطع ارشد و دکتری در دانشگاه­‌های کشورمان مانند دانشگاه علامه طباطبایی و دانشگاه امام خمینی (ره) داریم و سایر دانشگاه‌ها نیز این رشته را شروع کرده‌اند و دارد گسترش پیدا می‌کند. کسانی که برای بنیاد سعدی تولید محتوا می‌کنند، عمدتاً فارغ‌التحصیلان رشته آزفا و یا رشته‌های زبان‌شناسی و چندنفری هم فارغ‌التحصیل رشته تکنولوژی آموزشی هستند.

همچنین موضوع آموزش به دانشجویان خارجی دانشگاه­‌های ایرانی نیز مطرح است؛ تا قبل از جنگ تحمیلی اخیر، بیش از ۱۰۰ هزار دانشجوی خارجی داشتیم – برخی فعلا به خاطر جنگ به کشور خود رفته‌اند – که آن‌ها نیاز به آموزش زبان فارسی دارند و باید دوره بسندگی زبان فارسی را حتماً طی کنند و موفق شوند تا بتوانند وارد دانشگاه ایران شوند. تا آنجایی که من می‌­دانم قبلاً فقط مرکز آموزش زبان فارسی(آزفا) در موسسه دهخدا (وابسته به دانشگاه تهران) و دانشگاه امام خمینی (ره) قزوین بود. بعد دانشگاه علامه طباطبایی اضافه شد اما الان نزدیک به ۶۰ مرکز دیگر در دانشگاه‌ها در شهرهای مختلف برای آموزش زبان فارسی به‌ویژه به دانشجویان خارجی راه‌اندازی کرده‌اند؛ زیرا تعداد دانشجویان زیاد است و صرفا محدود به تهران نیست. یکی از مهمترین منابع درسی آن‌ها منابع درسی بنیاد سعدی است و از شیوه‌ و استانداردی که این بنیاد تدوین کرده است، استفاده می‌کنند.

چقدر فارسی‌آموز داریم؟

آماری از تعداد فارسی‌آموزان در کشورهای مختلف دارید؟

آخرین آمار از فارسی‌آموزانی که تحت حمایت مراکز آموزش زبان فارسی بنیاد سعدی هستند، مربوط به سال ۱۴۰۴ است. بیش از ۲۰ هزار فارسی‌آموز داشتیم؛ البته به دلیل محدودیت­‌های اینترنتی به‌ویژه در ایام جنگ تحمیلی، فعلا آمار دقیقی از فارسی‌آموزان برخط و برخط غیرهمزمان (برنامه‌هایی که از پیش ضبط شده‌اند) نداریم.

در برخی از مدارس در خارج از کشور مانند کشور ارمنستان، گرجستان و لبنان، یادگیری زبان فارسی اجباری است که کار پشتیبانی آموزشی (اعم از تألیف کتاب و سایر خدمات آموزش زبان فارسی) توسط بنیاد سعدی انجام می‌شود. البته در این مدارس فقط یک ساعت در هفته آموزش زبان فارسی دارند.

با تخریب «بنیاد سعدی» زبان فارسی را هدف گرفته‌اند!

تاثیر قطعی اینترنت بر آموزش زبان فارسی

قرار بود بنیاد سعدی با همکاری وزارت علوم، بانک اطلاعاتی از فارسی‌آموزانی که فارغ‌التحصیل زبان فارسی هستند، داشته باشند که بتوان وضعیت آن‌ها را رصد کرد. نمی‌دانم این بانک اطلاعاتی تأسیس شد یا نه. اما خود بنیاد پیگیر وضعیت فارسی‌آموزان است که تا کجا پیش رفته‌اند و چه می‌کنند؟ آیا آموزش زبان فارسی با توجه به تحولات زبانی که در کشور داریم به‌روزرسانی می‌شود یا نه؟

در بنیاد سعدی «کانون فارغ‌التحصیلان زبان فارسی» به‌ویژه در کشورهای ترکمنستان و ترکیه که تعداد فارسی‌آموزان بیشتر است، راه‌اندازی شده است. البته بیشتر نمایندگی‌ها به صورت مجزا گروه‌هایی را برای برقراری ارتباط ایجاد کرده‌اند. دکتر حداد عادل همواره بر این مسئله که راهی برای ارتباط دائم داشته باشیم، تأکید دارد اما هنوز به آن مرحله‌ نرسیده‌ایم. ما گروه‌های تلگرامی و واتس‌اپی درست کرده‌ایم اما قطع و وصلی اینترنت و عدم تداوم تماس، باعث شد که بخشی از ارتباطات خودمان را از دست بدهیم.

قرار بود در سال ۱۴۰۴ دوره‌های دانش‌افزایی با عنوان مدرسه تابستانی و مدرسه زمستانی داشته باشیم اما به‌ خاطر جنگ تحمیلی این اتفاق نیفتاد. ارتباط ما هم با این علاقه‌مندان قطع شد. درحالی که عده‌ای ثبت‌نام کرده بودند و برخی نیز به دنبال کسب اطلاعات بیشتر بودند. راه ارتباطی ما الان به این شکل است ولی بانک اطلاعاتی مد نظر شما را نداریم. ارتباط ما به این‌گونه نیست که دائم با آن‌ها در تماس باشیم اما برای آن‌ها فراخوان‌های عمومی را می‌فرستیم ولی چیزی که مطلوب ما باشد، نیست و داریم تلاش می‌کنیم که این کار صورت بگیرد. البته این ارتباطات به صورت پراکنده توسط رایزن‌های فرهنگی به عنوان نمایندگان بنیاد سعدی وجود دارد.

بستر آموزش زبان فارسی به صورت برخط یکی از تمهیداتی است که بنیاد سعدی برای علاقه‌مندان یادگیری زبان فارسی که امکان حضور در کلاس‌های حضوری ندارند، اندیشیده است و خب قطعی اینترنت در مقاطع مختلف در سال گذشته ارتباط با فارسی‌آموزان را مختل کرده و این موضوعی است که اشاره شد و فاصله‌ای می‌اندازد و شاید اتفاق‌هایی که نباید، بیفتد. آیا درباره مسیری برای استمرار ارتباط فکر شده است؟

تقریبا دو سال پیش بود که جناب دکتر حدادعادل به عنوان رئیس بنیاد در جلسه‌ کارشناسی که داشتیم، تأکید داشتند حداقل ۷۰ درصد فعالیت‌های آموزشی بنیاد سعدی باید در فضای مجازی انجام شود. ما تا جایی که توانسته‌ایم تولید محتوا را بر اساس سطح‌بندی‌ها در این بستر انجام داده‌ایم و تمرکزمان در دو، سه سال اخیر همین موضوع بوده است؛ از جمله آموزش برخط و برخط غیر همزمان که اگر در مرورگر، آموزش زبان فارسی را جست‌وجو کنید، بنیاد سعدی برایتان می‌آید و اگر وارد سایت بنیاد سعدی شوید، می‌توانید در بخش آموزش، دسترسی پیدا کنید. معاونت آموزشی و پژوهشی بنیاد سعدی در حال حاضر بر روی تولید محتوای چندرسانه‌ای برای کتاب‌ها کار می‌کند که به‌زودی آماده خواهد شد.

برای کودکان به‌ویژه کودکان نسل سوم و چهارم ایرانیان در خارج از کشور که کاملاً از زبان فارسی و هویت ایرانی دور هستند، منبعی برای آموزش زبان فارسی نداریم که در حال حاضر بر روی این موضوع کار می‌­شود. فعلاً جلد اول آماده شده است. البته همزمان بر روی تولید محتوای چندرسانه‌ای آن نیز کار می‌شود.

همان‌طور که در پرسش خود گفتید، قطعی اینترنت تأثیر دارد و ما باید کاری کنیم که نیازی به اینکه آموزش حتما از ایران صورت بگیرد، نباشد. در واقع علاقه‌مندان می‌توانند از تولیدات چندرسانه‌ای استفاده کنند. البته بخش زیادی از این تولیدات انجام شده و در حال تکمیل است.

با تخریب «بنیاد سعدی» زبان فارسی را هدف گرفته‌اند!