زهرا کوثرغلامی
بازارهای مالی ایران در ماه‌های اخیر بار دیگر وارد دوره‌ای از نوسان‌های پی‌درپی شده‌اند؛ نوسان‌هایی که از بازار ارز آغاز می‌شود، به بازار طلا و سکه سرایت می‌کند و در نهایت بر رفتار سرمایه‌گذاران در بورس و حتی بازارهای موازی اثر می‌گذارد. در چنین شرایطی، بسیاری از فعالان اقتصادی معتقدند اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری با پدیده «سرمایه‌های سرگردان» روبه‌رو است؛ سرمایه‌هایی که در جست‌وجوی حفظ ارزش خود، مدام میان بازارهای مختلف جابه‌جا می‌شوند.
بررسی روندهای اخیر نشان می‌دهد بازار ارز همچنان نقش پیشران در شکل‌گیری انتظارات تورمی دارد. هر تغییر در نرخ دلار می‌تواند به سرعت بر قیمت طلا و سکه اثر بگذارد و حتی به بازارهای دیگری مانند خودرو، مسکن یا بورس سیگنال بدهد. همین موضوع باعث شده است که بسیاری از سرمایه‌گذاران خرد، تصمیم‌های اقتصادی خود را بیش از گذشته بر اساس تحولات بازار ارز تنظیم کنند.
در هفته‌های اخیر، افزایش یا کاهش مقطعی نرخ ارز باعث شده قیمت طلا و سکه نیز با نوسان‌های قابل توجهی مواجه شود. کارشناسان می‌گویند این وضعیت تنها ناشی از عوامل داخلی نیست و تحولات اقتصادی و سیاسی در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی نیز می‌تواند انتظارات فعالان بازار را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین فضایی، رفتار هیجانی سرمایه‌گذاران یکی از عوامل مهم تشدید نوسان‌ها به شمار می‌رود.
از سوی دیگر، برخی تحلیلگران معتقدند بخشی از این نوسان‌ها به ساختار اقتصاد ایران و متغیرهای کلان آن بازمی‌گردد. رشد نقدینگی، کسری بودجه و محدودیت‌های ارزی از جمله عواملی هستند که می‌توانند زمینه‌ساز بی‌ثباتی در بازارهای مالی شوند. در واقع هنگامی که حجم نقدینگی در اقتصاد افزایش می‌یابد، بخشی از این پول به سمت بازارهای دارایی حرکت می‌کند و به شکل‌گیری موج‌های قیمتی در این بازارها دامن می‌زند.
در این میان، رفتار سرمایه‌گذاران نیز تغییر کرده است. بسیاری از فعالان بازار ترجیح می‌دهند دارایی‌های خود را در بازه‌های زمانی کوتاه‌تری جابه‌جا کنند تا از نوسان‌های قیمتی بهره ببرند یا دست‌کم از کاهش ارزش سرمایه خود جلوگیری کنند. همین مسئله باعث شده چرخه نوسان در بازارها سریع‌تر و شدیدتر شود.
برای بررسی دقیق‌تر این روند، با یکی از تحلیلگران بازارهای مالی گفت‌وگو کردیم. «علی رضایی»، کارشناس اقتصاد مالی، معتقد است آنچه امروز در بازارهای ایران مشاهده می‌شود، نتیجه ترکیبی از عوامل اقتصادی و روانی است.
او در گفت‌وگو با ما می‌گوید: «بازار ارز در ایران نقش لنگر انتظارات تورمی را بازی می‌کند. وقتی نرخ دلار تغییر می‌کند، بسیاری از فعالان اقتصادی آن را به‌عنوان سیگنال تورمی تلقی می‌کنند. همین موضوع باعث می‌شود قیمت دارایی‌هایی مانند طلا و سکه نیز واکنش نشان دهد.»
به گفته رضایی، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بازارهای مالی در شرایط کنونی، افزایش رفتارهای کوتاه‌مدت و سفته‌بازانه است. او توضیح می‌دهد: «در اقتصادی که نرخ تورم بالاست و چشم‌انداز بلندمدت چندان قابل پیش‌بینی نیست، طبیعی است که سرمایه‌گذاران به دنبال حفظ ارزش دارایی خود باشند. در چنین فضایی، حرکت سرمایه میان بازارهای مختلف شدت می‌گیرد و همین امر نوسان‌ها را تشدید می‌کند.»
این کارشناس اقتصادی معتقد است که برای کاهش نوسان در بازارهای مالی، باید به سراغ ریشه‌های اقتصاد کلان رفت. او می‌گوید: «اگر متغیرهایی مانند تورم، رشد نقدینگی و کسری بودجه کنترل نشوند، انتظار ثبات پایدار در بازارهای مالی چندان واقع‌بینانه نیست. سیاست‌گذار باید تلاش کند انتظارات تورمی را مدیریت کند و مسیرهای سرمایه‌گذاری مولد را تقویت کند.»
رضایی همچنین به نقش سیاست‌های اطلاع‌رسانی اشاره می‌کند و می‌گوید: «شفافیت در سیاست‌های اقتصادی و ثبات در تصمیم‌گیری‌ها می‌تواند تا حد زیادی از رفتارهای هیجانی در بازار جلوگیری کند. وقتی فعالان اقتصادی تصویر روشن‌تری از آینده داشته باشند، تمایل کمتری به جابه‌جایی سریع سرمایه خواهند داشت.»
در کنار این عوامل، برخی کارشناسان معتقدند توسعه ابزارهای مالی و بازار سرمایه نیز می‌تواند به مدیریت بهتر نقدینگی کمک کند. در بسیاری از کشورها، بازار سرمایه به‌عنوان محلی برای جذب سرمایه‌های سرگردان و هدایت آن‌ها به سمت تولید عمل می‌کند؛ اما در ایران هنوز بخش قابل توجهی از سرمایه‌ها به سمت بازارهای دارایی مانند ارز و طلا حرکت می‌کند.
در نهایت، آنچه از وضعیت کنونی بازارهای مالی برمی‌آید این است که اقتصاد ایران همچنان در معرض نوسان‌های قابل توجه قرار دارد؛ نوسان‌هایی که از ترکیب عوامل داخلی و خارجی شکل می‌گیرند و بر تصمیم‌های اقتصادی خانوارها و بنگاه‌ها اثر می‌گذارند. در چنین شرایطی، ایجاد ثبات در متغی رهای کلان اقتصادی و تقویت اعتماد در فضای کسب‌وکار می‌تواند یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای کاهش التهاب در بازارهای مالی باشد.
تا زمانی که این ثبات ایجاد نشود، به نظر می‌رسد رقابت میان بازارهایی مانند دلار، طلا و سایر دارایی‌ها برای جذب سرمایه ادامه داشته باشد؛ رقابتی که در نهایت می‌تواند اقتصاد کشور را همچنان در گرداب نوسان نگه دارد.