اختلال تنفسی هنگام خواب تنها به خروپف محدود نمی‌شود و می‌تواند با افت اکسیژن خون، افزایش فشار خون، مشکلات قلبی‌عروقی، اختلال تمرکز و خواب‌آلودگی روزانه همراه باشد؛ عارضه‌ای که تشخیص به‌موقع آن به‌ویژه در افراد دارای اضافه‌وزن، مبتلایان به بیماری‌های قلبی و فشار خون و رانندگان اهمیت زیادی دارد.
به گزارش مژده ایزدی_خبرنگارقلم اقتصاد دکتر مهدی قدیری، متخصص گوش، حلق و بینی، متخصص اتولوژی و نورواتولوژی و مدیر کلینیک خواب راد، با اشاره به نقش اساسی خواب در حفظ سلامت جسم و روان اظهار کرد: خواب یک فرایند فعال زیستی است که برای تنظیم عملکرد مغز، سوخت‌وساز بدن، سیستم ایمنی و فعالیت‌های حیاتی ضرورت دارد و اختلال در کیفیت یا مدت آن می‌تواند پیامدهای متعددی برای سلامت انسان ایجاد کند.
وی با بیان اینکه نیاز به خواب در سنین مختلف متفاوت است، افزود: بیشتر بزرگسالان برای حفظ هوشیاری و عملکرد مناسب روزانه به حدود هفت تا ۹ ساعت خواب شبانه نیاز دارند؛ البته کیفیت خواب نیز به اندازه مدت آن اهمیت دارد و خواب طولانی‌مدت لزوماً به معنای استراحت کافی نیست.
کمبود خواب و افزایش خطر بیماری‌های مزمن
قدیری با اشاره به پیامدهای محرومیت مزمن از خواب گفت: کمبود خواب می‌تواند بر حافظه، تمرکز، خلق‌وخو و عملکرد روزانه تأثیر بگذارد و با افزایش تمایل به مصرف خوراکی‌های شیرین و غذاهای پرنشاسته، زمینه افزایش وزن را فراهم کند. همچنین اختلال خواب با افزایش خطر برخی بیماری‌های متابولیک، از جمله دیابت و فشار خون بالا، ارتباط دارد.
وی ادامه داد: خواب مناسب در تنظیم فعالیت سیستم ایمنی، عملکرد مغز و حفظ تعادل فیزیولوژیک بدن نقش دارد؛ بنابراین نباید مشکلات خواب را صرفاً مسئله‌ای مربوط به استراحت شبانه دانست، بلکه این اختلالات می‌توانند ابعاد مختلف زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهند.
آپنه خواب چگونه به قلب و فشار خون آسیب می‌زند؟
این متخصص با تشریح سازوکار آپنه انسدادی خواب بیان کرد: در این اختلال، راه هوایی فوقانی هنگام خواب به‌طور مکرر تنگ یا مسدود می‌شود و تنفس برای مدتی کاهش می‌یابد یا متوقف می‌شود. در نتیجه، اکسیژن خون ممکن است افت کند و مغز برای بازگرداندن تنفس، فرد را به بیداری‌های کوتاه و مکرر وادار کند؛ بیداری‌هایی که گاهی خود فرد متوجه آنها نمی‌شود.
وی افزود: تکرار این چرخه می‌تواند سیستم عصبی سمپاتیک را فعال کند و با افزایش ترشح هورمون‌های استرس، نوسان ضربان قلب و تغییرات فشار خون همراه شود. به همین دلیل، آپنه خواب در صورت درمان‌نشدن می‌تواند در تشدید فشار خون و افزایش خطر مشکلات قلبی‌عروقی نقش داشته باشد.
قدیری با تأکید بر اینکه خروپف به‌تنهایی برای تشخیص آپنه کافی نیست، گفت: خروپف بلند و مکرر، مشاهده وقفه‌های تنفسی توسط اطرافیان، بیدارشدن با احساس خفگی، سردرد صبحگاهی، خواب‌آلودگی روزانه و احساس خستگی پس از خواب از نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.
وی اضافه کرد: اگر فرد با وجود خواب شبانه همچنان صبح‌ها احساس شادابی نداشته باشد یا هم‌زمان به فشار خون بالا و بیماری‌های قلبی مبتلا باشد، بررسی احتمال اختلالات تنفسی هنگام خواب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
اختلال خواب در کودکان؛ از بی‌قراری تا افت تمرکز
مدیر کلینیک خواب راد با اشاره به آثار اختلالات خواب در کودکان اظهار کرد: کمبود خواب باکیفیت می‌تواند باعث کاهش توجه، ضعف تمرکز، بی‌قراری و افت عملکرد تحصیلی شود. کودکی که بارها در طول شب از خواب بیدار می‌شود، ممکن است روز بعد نتواند به‌خوبی مطالب کلاس را دنبال کند؛ مسئله‌ای که گاهی به‌اشتباه به بی‌توجهی یا همکاری‌نکردن کودک نسبت داده می‌شود.
وی تأکید کرد: در کودکانی که اختلال تمرکز و توجه، خواب ناآرام، خروپف مکرر یا نشانه‌های وقفه تنفسی دارند، لازم است احتمال مشکلات خواب نیز بررسی شود.
ساعت هوشمند جایگزین تست خواب نیست
قدیری درباره کاربرد ساعت‌های هوشمند در بررسی وضعیت خواب گفت: این ابزارها می‌توانند اطلاعات اولیه‌ای درباره الگوی فعالیت، ضربان قلب یا میزان اکسیژن خون ارائه دهند و در برخی موارد فرد را به مراجعه پزشکی ترغیب کنند؛ با این حال، اطلاعات آنها برای تشخیص قطعی اختلالات خواب کافی نیست.
وی توضیح داد: در بررسی تخصصی خواب، مجموعه‌ای از شاخص‌ها شامل امواج مغزی، حرکات چشم، فعالیت عضلات، جریان هوا، حرکات قفسه سینه و شکم، ضربان قلب، میزان اکسیژن خون و وضعیت بدن هنگام خواب ثبت می‌شود. سپس داده‌ها در بازه‌های زمانی مشخص تحلیل می‌شوند تا نوع و شدت اختلال احتمالی مشخص شود.
این متخصص افزود: ساعت هوشمند ممکن است بی‌حرکتی را به‌عنوان خواب در نظر بگیرد، در حالی که فرد بیدار است. بنابراین نتایج این وسایل را باید اطلاعات کمکی دانست، نه جایگزین ارزیابی تخصصی و تست خواب.
آلودگی هوا و گرفتگی بینی؛ عوامل تشدیدکننده مشکلات خواب
قدیری با اشاره به شرایط آلودگی هوا و وجود ذرات معلق در اصفهان گفت: آلودگی هوا و عوامل حساسیت‌زا می‌توانند مخاط بینی را ملتهب کنند و با ایجاد گرفتگی بینی، تنفس از راه دهان را افزایش دهند. این وضعیت ممکن است در برخی افراد به تشدید مشکلات تنفسی هنگام خواب منجر شود.
وی با بیان اینکه درمان مشکلات بینی می‌تواند به بهبود تنفس و برخی علائم خواب کمک کند، افزود: اصلاح گرفتگی بینی لزوماً به معنای برطرف‌شدن آپنه خواب نیست و اثر آن بر شدت اختلال در افراد مختلف متفاوت است. ازاین‌رو، بیمار باید پس از ارزیابی دقیق، درمان متناسب با شرایط خود را دریافت کند.
پایبندی به درمان؛ یکی از چالش‌های آپنه خواب
این متخصص با اشاره به استفاده از دستگاه فشار مثبت راه هوایی یا CPAP به‌عنوان یکی از روش‌های اصلی درمان آپنه انسدادی خواب اظهار کرد: برخی بیماران به دلیل دشواری تحمل ماسک، احساس ناراحتی یا مشکلات مربوط به استفاده از دستگاه، درمان را ادامه نمی‌دهند؛ درحالی‌که استمرار درمان در افراد نیازمند به آن اهمیت زیادی دارد.
وی ادامه داد: انتخاب ماسک مناسب، تنظیم درست دستگاه و پیگیری وضعیت بیمار می‌تواند تحمل درمان را افزایش دهد. در عین حال، برای برخی بیماران، بر اساس شدت اختلال و شرایط آناتومیک، روش‌های دیگری مانند وسایل دهانی، درمان‌های وضعیتی و در موارد منتخب جراحی قابل بررسی است.
قدیری تأکید کرد: هیچ روش درمانی برای همه بیماران مناسب نیست و تصمیم‌گیری باید بر اساس نتایج تست خواب، شدت بیماری، وضعیت جسمانی و نظر پزشک انجام شود.
غربالگری خواب‌آلودگی در مشاغل حساس
وی با اشاره به اهمیت تشخیص اختلالات خواب در رانندگان و افرادی که در محیط‌های صنعتی و مشاغل حساس فعالیت می‌کنند، گفت: خواب‌آلودگی روزانه می‌تواند خطر خطا و حوادث را افزایش دهد و شناسایی افراد در معرض خطر، به‌ویژه در مشاغلی که به هوشیاری مستمر نیاز دارند، ضروری است.
به گفته قدیری، پرسش‌نامه‌های استاندارد خواب‌آلودگی، از جمله مقیاس خواب‌آلودگی اپ‌ورث، می‌توانند در ارزیابی اولیه به پزشک کمک کنند؛ اما نتیجه این پرسش‌نامه‌ها به‌تنهایی برای تشخیص آپنه خواب کافی نیست و در صورت وجود علائم یا عوامل خطر، بررسی‌های تکمیلی ضرورت دارد.
بهداشت خواب؛ گامی ساده برای بهبود کیفیت استراحت
قدیری در بخش دیگری از سخنان خود، رعایت اصول بهداشت خواب را در بهبود کیفیت استراحت مؤثر دانست و گفت: محیط خواب باید تا حد امکان آرام، تاریک و دارای دمای مناسب باشد. همچنین بهتر است افراد از مصرف محرک‌ها در ساعات پایانی روز و استفاده از تلفن همراه و نمایشگرها نزدیک زمان خواب پرهیز کنند.
وی افزود: نور صفحه‌نمایش‌ها می‌تواند بر ترشح ملاتونین و تنظیم ساعت زیستی بدن اثر بگذارد؛ ازاین‌رو، کاهش استفاده از وسایل الکترونیکی در یک تا دو ساعت پیش از خواب، حفظ زمان‌بندی منظم خواب و بیداری و انجام فعالیت بدنی منظم در طول روز توصیه می‌شود.
این متخصص با تأکید بر تفاوت خستگی و خواب‌آلودگی بیان کرد: خستگی به احساس کمبود انرژی گفته می‌شود، اما خواب‌آلودگی به تمایل فرد به چرت‌زدن یا به خواب رفتن اشاره دارد. خواب‌آلودگی مکرر در موقعیت‌هایی مانند تماشای تلویزیون، نشستن در جلسات یا رانندگی، به‌ویژه اگر با وجود خواب کافی ادامه داشته باشد، نیازمند بررسی پزشکی است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: تشخیص اختلالات خواب باید بر اساس شرح حال، معاینه و در صورت نیاز تست خواب انجام شود. توجه به علائم هشداردهنده و مراجعه به‌موقع می‌تواند به شناسایی مشکلات پنهان خواب و کاهش پیامدهای آنها بر سلامت و کیفیت زندگی کمک کند.