شعار هشتاد و یکمین جلسه مجمع عمومی سازمان ملل متحد که از روز یک‌شنبه ۲۹ شهریور در نیویورک آغاز به کار کرد «احیای اعتماد، مدیریت تحول: سازمان مللی که برای همه نتیجه می‌دهد» است. همزمان سؤال محوری بسیاری از رهبران جهان در این نشست، همزمان با استمرار تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران و ده‌ها مناقشه نظامی دیگر در سراسر جهان، این است که سازمان ملل متحد تا چه اندازه در ایفای اصلی‌ترین نقش خود یعنی «حفظ صلح و امنیت بین‌المللی» موفق بوده‌است.

در حالی که مسعود پزشکیان، رئیس جمهور اسلامی ایران و سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران برای حضور در هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد عازم نیویورک شده‌اند، محوری‌ترین موضوع این نشست پیامدهای تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران است که وارد هفتمین ماه خود شده‌است.

به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا،در این میان سازمان ملل متحد و شورای امنیت سازمان ملل متحد، نه تنها از ایفای هر نقشی در تلاش برای پایان دادن به این تجاوز نظامی ناکام بوده‌است، بلکه حتی از محکوم کردن قاطع این تجاوز نظامی نیز بازمانده‌است. در عرف حقوق بین‌الملل تجاوز نظامی، یعنی استفاده غیرقانونی از زور علیه حاکمیت، تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی یک کشور، بزرگ‌ترین جرم بین‌المللی شناخته می‌شود که بر اساس رأی نهایی دادگاه نظامی بین‌المللی نورنبرگ «تمامی شرارت‌های دیگر را در خود جای داده‌است.»

سازمان ملل متحد و بازوی اجرایی اصلی آن، شورای امنیت، بعد از گذشت ۷ ماه از آغاز تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، از محکوم کردن و جلوگیری از استمرار این تجاوز نظامی بازمانده‌اند.

سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در بدو ورود به نیویورک در جمع خبرنگاران در این مورد گفت: «هیچ محکومیت جدی را از این کشورها در فلسطین، غزه، لبنان، ایران و جنایاتی که صورت گرفته است شاهد نبودیم؛ حال کافی است یک نفر در گوشه‌ای از یک کشوری مثل ایران، مثلا مشکلی پیدا کند، اشک تمساح می‌ریزند و آه و ناله شان بلند می‌شود ولی در مقابل جنایاتی که صورت گرفت، ۱۶۸ کودک بی گناه در یک لحظه عامدانه قتل عام شدند، حتی یک محکومیت ساده هم این کشورها نمی‌کنند.»

وی تاکید کرد: «بنابراین طبیعی است هیچ اعتمادی به سازمانی که تحت تاثیر این کشورها قرار دارد، نمی‌ماند، لذا بحث احیای اعتماد، بحث مهمی است و فرصتی را فراهم می‌کند که در این خصوص با دنیا صحبت شود که چگونه اعتماد به سازمان ملل از بین رفته و چگونه می‌توان آن را احیا کرد.»

عراقچی تصریح کرد: «شعار امسال مجمع عمومی، احیای اعتماد به سازمان ملل برگزیده شده است. این نشان می‌دهد که همه کشورها اذعان دارند که هیچ اعتمادی دیگر وجود ندارد و اعتماد نسبت به این سازمان از بین رفته است و این متاسفانه به دلیل عدم کارآمدی‌اش در برقراری صلح و امنیت بین المللی است.»
بن‌بست در حفظ صلح و امنیت

ناتوانی ساختاری در سازمان ملل متحد باعث بی‌اعتمادی گسترده به عملکرد این نهاد بین‌المللی شده‌است. نهادی که موظف به حفظ صلح و امنیت بین‌المللی است، در شرایطی که در سال‌های اخیر جنگ و خونریزی جهان را در برگرفته‌است، از ایفای نقش ناتوان مانده‌است. بر اساس ارزیابی برنامه داده‌های منازعه اوپسلا (UCDP) سال ۲۰۲۵ تعداد منازعه‌های دولتی در سراسر جهان به بالاترین میزان از سال ۱۹۴۶ که ثبت این آمار آغاز شده‌است، رسید. در این سال ۶۵ منازعه دولتی در ۳۵ کشور ثبت شده‌است. ۸ منازعه بین دولتی رخ داده‌است که دو برابر سال قبل از آن و بالاترین میزان از زمان جنگ جهانی دوم است. در این میان ۱۳ منازعه به سطح جنگ (بیش از ۱۰۰۰ کشته) رسیده‌اند.

از سال ۲۰۲۳ تاکنون، جنگ‌های مستمر اسرائیل در منطقه خاورمیانه، از جمله نسل‌کشی در غزه، اشغال جنوب لبنان و غرب سوریه، تجاوزهای نظامی آن به ایران، عراق، یمن و قطر بدون کوچک‌ترین اقدامی از سوی سازمان ملل متحد و شورای امنیت ادامه پیدا کردند. شورای امنیت سازمان ملل متحد هیچ واکنشی به تجاوز نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران و جنایات جنگی گسترده علیه شهروندان ایرانی نشان نداد. آن هم در شرایطی که پیامدهای این تجاوز نظامی و ناامنی ناشی از آن در آب‌های جنوبی ایران، تمام جهان را تحت تأثیر قرار داده‌است.

در ۳ سال گذشته بن‌بست در شورای امنیت سازمان ملل متحد همزمان با تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، نسل کشی در غزه و استمرار جنگ اوکراین، به اوج خود رسیده‌است. سال ۲۰۲۴ تعداد قطعنامه‌های وتو شده در شورای امنیت سازمان ملل متحد توسط پنج قدرت بزرگ دارای حق وتو رکورد ۴۰ ساله را شکسته و به ۸ قطعنامه رسید که بالاترین تعداد استفاده از حق وتو از ۱۹۸۶ تا کنون است. در عین حال سال ۲۰۲۵ شورای امنیت تنها توانست ۴۴ قطعنامه را به تصویب برساند که کمترین تعداد قطعنامه‌های تصویب شده توسط این شورا از سال ۱۹۹۱ تاکنون تلقی می‌شود.

یکی از اصلی‌ترین دلایل بن‌بست این است که دو قدرت دارای حق وتو در شورای امنیت، خودشان یکی از طرف‌های منازعه‌های جاری در جهان هستند. روسیه در جنگ اوکراین و آمریکا در تجاوز نظامی علیه ایران یک طرف جنگ هستند و عامدانه مانع از هرگونه اقدام برای توقف این منازعه‌ها می‌شوند. آمریکا در عین حال به عنوان اصلی‌ترین حامی رژیم اسرائیل، مانع هر اقدامی برای جلوگیری از جنگ‌ها و جنایت‌های اسرائیل در منطقه خاورمیانه شده‌است.

عراقچی در این خصوص گفت: «تعدادی از کشورها برای خودشان این حق را قائل هستند که هر کاری را بخواهند انجام دهند و به هیچ نهاد بین المللی و به هیچ قانون بین المللی و حتی به هیچ وجدان جمعی بشریت اهمیتی ندهند و برای خودشان و اقمار خودشان مصونیت قائل هستند؛ لذا شاهد هستیم که دست رژیم جنایتکاری مثل رژیم صهیونیستی کاملا باز است برای اینکه هر کاری که بخواهد انجام دهد و متاسفانه کشورهای غربی و اروپایی که خودشان را پرچمدار حقوق بشر و حقوق بشردوستانه قلمداد می‌کنند، در مقابل اینها ساکت هستند.»

افزایش استفاده از وتو و کاهش توان شورا برای تصویب قطعنامه‌ها، نشان می‌دهد مسئله صرفاً افزایش تعداد جنگ‌ها نیست؛ بلکه سازوکاری که قرار است درباره این بحران‌ها تصمیم جمعی بگیرد نیز بیش از گذشته گرفتار ناکارآمدی شده است.

تجاوز نظامی به ایران و آزمون ملل متحد؛ آیا «احیای اعتماد» ممکن است؟
شعار احیای اعتماد

خلیل الرحمن، دیپلمات کهنه‌کار و وزیر خارجه پیشین بنگلادش، که ریاست دوره هشتاد و یکم مجمع عمومی را بر عهده دارد در نخستین سخنرانی خود در افتتاحیه این نشست با اشاره به شعار محوری این نشست یعنی «بازگرداندن اعتماد، مدیریت تحول: سازمان ملل متحدی که برای همه نتیجه می‌دهد» تأکید کرد: «تعهد اصلی من در این دوره هشتاد و یکم این است که بی‌وقفه برای احیای اعتماد به این نهاد تلاش کنم؛ چراکه موفقیت اقدام جمعی ما در نهایت به آن وابسته است. ما باید سازمان ملل متحد را برای آینده آماده کنیم. این باید جایی باشد که کشورها دوباره بتوانند با اطمینان و اشتیاق به سازمان ملل “بله” بگویند و رأی دهند.»

آنتونیو گوترش، دبیر کل سازمان ملل متحد نیز هفته گذشته در نشست خبری خود در آستانه نشست مجمع عمومی تأکید کرد: «شورای امنیت عملاً فلج شده… احساس مصونیت اکنون حاکم است. اهرم‌های ما به‌طور دراماتیکی کاهش یافته چون شورایی وجود ندارد که به کشورها بگوید باید رفتارشان را تغییر دهند وگرنه مجازات می‌شوند.»

نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد، چند روز بعد از پایان نشست گروه بریکس در دهلی نو برگزار می‌شود، جایی که رهبران قدرت‌های نوظهور در بیانیه پایانی اجلاس تأکید کردند: «ما … حمایت خود از یک اصلاح جامع سازمان ملل متحد، از جمله شورای امنیت آن، را تکرار می‌کنیم؛ با هدف آنکه دموکراتیک‌تر، نماینده‌تر، مؤثرتر و کارآمدتر شود و نمایندگی کشورهای در حال توسعه در عضویت شورا افزایش یابد تا بتواند به چالش‌های اصلی جهانی به‌طور مناسب پاسخ دهد و آرزوهای مشروع کشورهای نوظهور و در حال توسعه از آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین، از جمله کشورهای بریکس، را برای ایفای نقش بزرگ‌تر در امور بین‌الملل، به‌ویژه در سازمان ملل متحد و از جمله شورای امنیت آن، پشتیبانی کند.»

تجاوز نظامی به ایران و آزمون ملل متحد؛ آیا «احیای اعتماد» ممکن است؟
حرکت تدریجی به سوی تباهی

گروه بین‌المللی بحران در بخشی از ارزیابی سالانه خود از چشم‌انداز دیپلماسی بین‌المللی، تصویری هشداردهنده از فرسایش کارکرد سازمان ملل متحد ترسیم می‌کند: «رهبرانی که در مجمع عمومی گردهم می‌آیند، با سازمانی مواجه خواهند شد که به احیا نیاز دارد. دیپلماسی سازمان ملل با هدف متوقف کردن جنگ‌ها و کاهش رنج غیرنظامیان همچنان فلج مانده و کاهش بودجه توان عملیاتی آن را تضعیف کرده است.» این گزارش تأکید می‌کند که حتی پس از دور جدیدی از اصلاحات و کاهش هزینه‌ها، «سازمان ملل همچنان در بحرانی بی‌پایان گرفتار است» و اگر حال‌وهوای کلی در راهروهای نیویورک شبیه «حرکت تدریجی به‌سوی تباهی» به نظر می‌رسد، ناشی از رخوت حاکم و انتظار برای تغییر در راس هرم مدیریتی آن است.