روز ملی صادرات در ۲۹ مهرماه فرصتی برای بازاندیشی در مفهوم صادرات است مفهومی که در اقتصاد امروز، فراتر از فروش کالا و خدمات در بازارهای خارجی، به معنای ساختن مسیرهای پایدار برای حضور در اقتصاد منطقه‌ای و جهانی است.

در شرایطی که تجارت جهانی با بازآرایی زنجیره‌های تأمین، افزایش اهمیت مسیرهای زمینی و منطقه‌ای و رقابت بر سر کریدورهای ترانزیتی مواجه است، مزیت جغرافیایی ایران می‌تواند به یکی از مهم‌ترین مزیت‌های اقتصادی کشور تبدیل شود.

ایران در نقطه اتصال سه حوزه مهم اقتصادی قرار گرفته است: خلیج فارس و آب‌های آزاد، آسیای مرکزی و بازارهای شرق و غرب آسیا. بنابراین، آینده صادرات کشور را نمی‌توان صرفاً در افزایش حجم کالاهای صادراتی جست‌وجو کرد؛ بلکه باید در کاهش هزینه و زمان دسترسی به بازارها و تبدیل ایران به مسیر مطمئن مبادله کالا نیز دنبال کرد.

در این میان، شکل‌گیری کریدور سه‌جانبه ایران–افغانستان–تاجیکستان، که در سال ۲۰۲۶ برای راه‌اندازی عملیاتی آن توافق شده و انتقال محموله‌های آزمایشی نیز در دستور کار قرار گرفته است، نمونه‌ای قابل توجه از ظرفیت‌های جدید همکاری منطقه‌ای است. این مسیر می‌تواند در صورت تکمیل زیرساخت‌ها، هماهنگی‌های گمرکی و ایجاد سازوکارهای منظم حمل‌ونقل، دسترسی ایران به بازارهای آسیای مرکزی را تسهیل و در سوی دیگر، مسیر دسترسی تاجیکستان و سایر کشورهای منطقه به بنادر و بازارهای ایران را کوتاه‌تر کند.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که آن را در پیوند با طرح‌های بزرگ‌تر اتصال منطقه‌ای ببینیم. کریدور ریلی پنج‌کشوری چین، قرقیزستان، تاجیکستان، افغانستان و ایران، با هدف ایجاد پیوند میان چین و ایران و توسعه دسترسی آسیای مرکزی به بنادر ایران مطرح شده است. در چنین معماری ژئواکونومیکی، ایران صرفاً یک صادرکننده نیست؛ می‌تواند بخشی از زیرساخت دسترسی آسیای مرکزی به آب‌های آزاد و بازارهای جنوب و غرب آسیا باشد.

از این منظر، سیاست صادراتی کشور باید همزمان سه هدف را دنبال کند: تنوع‌بخشی به بازارهای مقصد، افزایش سهم کالا و خدمات با ارزش افزوده و توسعه کریدورهای تجاری و لجستیکی. بازارهای سنتی همچنان اهمیت خود را دارند، اما بازارهای آسیای مرکزی، قفقاز، افغانستان، چین و شبه‌قاره هند ظرفیت آن را دارند که در راهبرد جدید صادراتی ایران وزن بیشتری پیدا کنند.

در نهایت، رقابت آینده کشورها فقط بر سر چه چیزی صادر می‌کنند نخواهد بود؛ بلکه بر سر این نیز هست که چه کسی سریع‌تر، ارزان‌تر و مطمئن‌تر به بازارها متصل می‌شود. روز ملی صادرات می‌تواند یادآور همین تغییر پارادایم باشد: عبور از صادرات کالا به صادرات ظرفیت، از بازارشناسی به بازارسازی و از بهره‌گیری منفعلانه از موقعیت جغرافیایی به تبدیل آن به یک مزیت اقتصادی و ژئواکونومیک پایدار./ایرنا