ابعاد اجتماعی تاب‌آوری: ظرفیت جامعه برای مقابله، سازگاری و تحول

تاب‌آوری اجتماعی توان جامعه برای مواجهه با بحران، حفظ کارکردهای حیاتی، سازگاری با دگرگونی و در صورت لزوم تغییر ساختارهایی است که آسیب‌پذیری را بازتولید می‌کنند. اهمیت این مفهوم در آن است که بحران‌ها صرفاً رویدادهایی طبیعی یا اقتصادی نیستند؛ پیامدهایشان از خلال روابط اجتماعی، کیفیت نهادها، توزیع منابع و امکان مشارکت گروه‌های مختلف شکل می‌گیرد. بنابراین، یک زلزله یا رکود اقتصادی ممکن است در دو جامعه با شدت مشابه، نتایجی کاملاً متفاوت داشته باشد.

 تاب آوری اجتماعی را میتوان ظرفیت تبدیل و تحول، تطبیق و سازگاری و توان مقابله با تنش و بحرانهای اجتماعی نامید.

به بیان پدر و بنیانگذار تاب آوری ایران دکتر محمدرضا مقدسی تاب آوری اجتماعی از ظرفیت و توانایی خاصی در افراد و گروهها، خانواده و جوامع صحبت میکند که عمدتا یادگیری و سازگاری در تغییرات تحمیل شده، و همچنین قدرت تطبیق با شرایط و متقضیات را در بر خواهد داشت؛

این به ساده ترین معنا برخورداری از آغازی همیشگی است. احیای مهربانی، توسعه سازگاری، قدرت مبتنی بر انعطاف، سرمایه و سازندگی اجتماعی را تقویت میکند وهمزمان موجب و دستاورد تاب آوری است.

زمانی که جامعه ای با نیازهای تازه، خطرات و یا تهدیدات مواجه میشود دچار درهم شکستگی و بحران خواهد شد.از این رو بسیاری از متون بازگشت سریع به شرایط قبل از بحران را تاب آوری نامیده اند.

تاب‌آوری را نباید به «تحمل‌کردن» یا بازگشت سریع به شرایط پیش از بحران فروکاست. بازگشت به وضعیتی که پیش‌تر با فقر، محرومیت یا تبعیض همراه بوده است، لزوماً موفقیت محسوب نمی‌شود. این نوشتار تاب‌آوری اجتماعی را فرایندی پویا و چندسطحی می‌داند که در پیوند میان افراد، شبکه‌های اجتماعی، نهادها و محیط شکل می‌گیرد. ابتدا معنای مفهومی و چارچوب ظرفیت‌های مقابله، سازگاری و تحول توضیح داده می‌شود؛ سپس عوامل اجتماعی مؤثر، کاربردهای عملی و محدودیت‌های سنجش آن بررسی می‌شوند. استدلال اصلی آن است که تاب‌آوری پایدار نه تنها به منابع و آمادگی، بلکه به عدالت در دسترسی، اعتماد نهادی و امکان یادگیری جمعی وابسته است.

مفهوم تاب‌آوری اجتماعی و چارچوب تحلیلی آن

در تعریف دفتر کاهش خطر بلایای سازمان ملل متحد، تاب‌آوری توانایی یک نظام، جامعه یا اجتماع در معرض مخاطره است تا در برابر اثرات آن مقاومت کند، آن‌ها را جذب یا مهار کند، خود را سازگار سازد، دگرگون شود و در زمانی مناسب و به شکلی کارآمد بازیابی گردد؛ این توانایی حفظ و بازسازی ساختارها و کارکردهای اساسی را نیز دربرمی‌گیرد تعریف تاب‌آوری، دفتر کاهش خطر بلایای سازمان ملل متحد، ۲۰۱۷. این تعریف نشان می‌دهد که تاب‌آوری فقط ویژگی افراد نیست، بلکه خصوصیتی رابطه‌ای و سیستمی است: عملکرد خانواده‌ها و محله‌ها به خدمات عمومی، اقتصاد، زیرساخت‌ها و تصمیم‌های نهادی وابسته است.

در ادبیات تاب‌آوری اجتماعی، یک چارچوب پرکاربرد سه ظرفیت را از هم متمایز می‌کند. کیک و ساکداپولراک ظرفیت مقابله را توان کنشگران اجتماعی برای رویارویی با دشواری و عبور از آن، ظرفیت سازگاری را توان آموختن از تجربه و تعدیل شیوه‌های زندگی در برابر چالش‌های آینده، و ظرفیت تحول را توان ایجاد نهادهایی می‌دانند که رفاه فردی و استواری پایدار جامعه را تقویت کنند Keck & Sakdapolrak, 2013.

ظرفیت مقابله معمولاً در کوتاه‌مدت آشکار می‌شود. هنگام سیل، برای مثال، اطلاع‌رسانی قابل‌اعتماد، امدادرسانی، پناهگاه، کمک همسایگان و دسترسی به درمان می‌توانند از گسترش آسیب جلوگیری کنند. این واکنش‌ها ضروری‌اند، اما به‌تنهایی تضمین نمی‌کنند که جامعه برای رخداد بعدی آماده‌تر شده باشد. اگر کمک‌ها موقت، ناهماهنگ یا ناعادلانه توزیع شوند، گروه‌هایی که پیشاپیش منابع کمتری دارند ممکن است در دوره بازیابی بیشتر عقب بمانند.

ظرفیت سازگاری بر یادگیری و تغییر تدریجی تمرکز دارد. تجربه خشکسالی می‌تواند به اصلاح الگوی مصرف آب، تنوع‌بخشی معیشت، آموزش عمومی و تقویت سامانه‌های هشدار منجر شود. سازگاری مؤثر زمانی رخ می‌دهد که دانش محلی و تخصص علمی در تصمیم‌گیری به هم برسند و تغییرات صرفاً به انتقال هزینه به خانوارهای کم‌درآمد محدود نشود. ظرفیت تحول از این نیز فراتر می‌رود: اگر قواعد زمین، دسترسی به خدمات، ساختار تصمیم‌گیری یا الگوی توزیع منابع خود منشأ آسیب باشند، تحول مستلزم بازنگری نهادی و سیاسی است.

این سه ظرفیت مرزهای مطلق ندارند و در عمل هم‌پوشانی می‌کنند. کنش موفق در بحران می‌تواند اعتماد و تجربه‌ای بسازد که برای سازگاری آینده سودمند باشد؛ از سوی دیگر، اصلاح نهادی ممکن است امکان پاسخ سریع‌تر را فراهم کند. اهمیت چارچوب سه‌گانه در آن است که ارزیابی را از یک پرسش محدود ــ «آیا جامعه به وضعیت عادی بازگشت؟» ــ به پرسش‌های دقیق‌تر درباره زمان، کیفیت، توزیع منافع و تغییرات پس از بحران گسترش می‌دهد.

 ابعاد اجتماعی و سازوکارهای شکل‌گیری تاب‌آوری

سرمایه اجتماعی از مهم‌ترین بسترهای تاب‌آوری است، اما نباید آن را صرفاً شمار روابط یا میزان آشنایی افراد دانست. اعتماد، هنجار همکاری و دسترسی به حمایت از طریق شبکه‌ها می‌توانند اطلاعات، کمک عملی و احساس تعلق فراهم کنند. پیوندهای نزدیک خانوادگی و دوستانه در وضعیت اضطراری برای مراقبت و حمایت فوری سودمندند؛ ارتباط میان گروه‌ها و محله‌های متفاوت نیز می‌تواند دسترسی به اطلاعات و منابع گسترده‌تر را افزایش دهد. پیوند شهروندان با نهادهای عمومی امکان طرح نیازها و مطالبه پاسخ‌گویی را تقویت می‌کند. با این حال، شبکه‌های بسته ممکن است افراد بیرون از گروه را排除 کنند یا اطلاعات نادرست را گسترش دهند؛ پس کیفیت، گشودگی و فراگیری شبکه‌ها اهمیت دارد.

مرور نظام‌مند پاتل و همکاران نشان می‌دهد که در پژوهش‌ها تعریف واحد و کاملاً مورد توافقی از تاب‌آوری اجتماع وجود ندارد و تعاریف بر فرایند سازگاری، حفظ کارکرد یا مجموعه‌ای از توانایی‌ها تأکیدهای متفاوتی دارند Patel et al., 2017. این تنوع نظری یادآوری می‌کند که سرمایه اجتماعی، رهبری، آمادگی و منابع باید با توجه به زمینه تفسیر شوند، نه آنکه یک شاخص منفرد معیار نهایی تاب‌آوری تلقی شود.

حکمرانی، عامل پیونددهنده ظرفیت اجتماعی با منابع عمومی است. نهادهای شفاف، پاسخ‌گو و مشارکتی می‌توانند اطلاعات معتبر را به‌موقع منتشر کنند، خدمات ضروری را هماهنگ سازند و اولویت‌های گروه‌های در معرض خطر را در برنامه‌ریزی وارد کنند. مشارکت معنادار یعنی شهروندان صرفاً مخاطب پیام‌های رسمی نباشند؛ تجربه آنان در تعیین مسئله، طراحی اقدام و ارزیابی نتیجه نقش داشته باشد. اعتماد عمومی نیز از عملکرد قابل‌پیش‌بینی و منصفانه نهادها حاصل می‌شود، نه فقط از فراخوان‌های همبستگی در روزهای بحران.

منابع انسانی و مادی ظرفیت مقابله و سازگاری را شکل می‌دهند. آموزش، سواد رسانه‌ای و آگاهی از مخاطرات به افراد کمک می‌کنند توصیه‌های ایمنی و هشدارها را بهتر ارزیابی کنند. دسترسی پایدار به آب، مسکن ایمن، حمل‌ونقل، مراقبت بهداشتی و ارتباطات، امکان واکنش و بازیابی را افزایش می‌دهد. تنوع معیشت و حمایت اجتماعی می‌تواند مانع آن شود که یک شوک اقتصادی به محرومیت بلندمدت تبدیل گردد. در مقابل، نابرابری در مالکیت، درآمد، دسترسی دیجیتال و خدمات، هزینه بحران را به‌طور نامتناسب بر دوش گروه‌های کم‌برخوردار می‌گذارد.

فرهنگ و هویت جمعی نیز در چگونگی معنا دادن به بحران و انتخاب واکنش‌ها اثر می‌گذارند. همبستگی، اعتماد، دانش بومی و ارزش‌گذاری بر همکاری می‌توانند کنش جمعی را تسهیل کنند، اما هنجارهای排除گر یا انگ‌زنی به گروه‌های آسیب‌دیده ممکن است کمک‌رسانی را مختل کنند. بهداشت روانی در همین بافت اجتماعی قرار دارد: حمایت عاطفی، احساس امنیت و دسترسی به خدمات روان‌شناختی به افراد امکان می‌دهد فشار بحران را بهتر مدیریت کنند. با این همه، نباید آسیب روانی را صرفاً مسئله‌ای فردی تلقی کرد؛ ناامنی معیشتی، خشونت، بی‌خانمانی و فقدان خدمات عوامل ساختاری‌اند و نیازمند پاسخ جمعی هستند.

در نهایت، تعامل جامعه با محیط طبیعی اهمیت بنیادین دارد. مدیریت پایدار آب و زمین، حفاظت از زیست‌بوم‌ها و کاهش مواجهه با مخاطرات، هم از شدت برخی بحران‌ها می‌کاهد و هم پایه معیشت آینده را حفظ می‌کند. در نتیجه، تاب‌آوری حاصل جمع ساده دارایی‌ها نیست؛ از تعامل میان دسترسی منصفانه به منابع، سازمان‌یافتگی اجتماعی، کیفیت نهادها، دانش و رابطه پایدار با محیط پدید می‌آید.

کاربردها، محدودیت‌ها و ملاحظات انتقادی

در مدیریت بلایای طبیعی، تاب‌آوری اجتماعی در چرخه‌ای پیوسته از آمادگی، پاسخ، بازیابی و کاهش خطر کاربرد دارد. پیش از بحران، آموزش و هشدار، شناسایی افراد نیازمند حمایت و برنامه‌ریزی مشارکتی اهمیت دارد؛ هنگام بحران، ارتباط روشن، هماهنگی خدمات و شبکه‌های محلی می‌توانند جان و معیشت را حفظ کنند؛ پس از آن، بازسازی باید به بهبود ایمنی و کاهش آسیب‌پذیری بینجامد، نه صرفاً بازتولید همان شرایط پرخطر. چارچوب سندای سازمان ملل نیز بر کاهش خطر و زیان‌ها در ابعاد انسانی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیطی تأکید دارد UNDRR، ۲۰۱۷.

در بحران‌های اقتصادی، سیاسی یا بهداشتی نیز منطق مشابهی برقرار است، هرچند نوع مخاطره متفاوت است. حمایت درآمدی، دسترسی منصفانه به خدمات و امکان گفت‌وگوی عمومی می‌توانند به مقابله فوری کمک کنند؛ اصلاح سیاست‌ها و نهادها نیز ظرفیت سازگاری و تحول را تقویت می‌کند. برنامه‌های حمایتی زمانی تاب‌آورکننده‌اند که علاوه بر امداد کوتاه‌مدت، دسترسی پایدار به آموزش، سلامت و معیشت را بهبود بخشند و افراد را در تصمیم‌های مرتبط با زندگی خود شریک کنند.

با وجود اهمیت مفهوم، سنجش تاب‌آوری دشوار است. شاخص‌هایی مانند اعتماد، مشارکت، دسترسی به خدمات، آمادگی و زمان بازیابی جنبه‌های متفاوت پدیده را نشان می‌دهند و ممکن است تصویری متعارض ارائه کنند. پاتل و همکاران با بررسی تعاریف متعدد نشان می‌دهند که تفاوت در تعریف، انتخاب ابزار سنجش و نتیجه ارزیابی را تغییر می‌دهد Patel et al., 2017. بنابراین، سنجش باید هدف مشخص داشته باشد، در طول زمان تکرار شود و داده‌های کمّی را با تجربه گروه‌های محلی ترکیب کند. میانگین‌های کلی نیز باید به تفکیک جنسیت، سن، وضعیت اقتصادی، معلولیت و موقعیت جغرافیایی بررسی شوند تا محرومیت پنهان نماند.

ملاحظه انتقادی مهم آن است که زبان تاب‌آوری گاهی مسئولیت را از دولت و نهادهای دارای قدرت به دوش افراد و جوامع می‌اندازد؛ گویی مردم باید بدون منابع کافی هر بحران را تحمل کنند. چنین برداشتی هم نابرابری را نادیده می‌گیرد و هم ممکن است ناکامی نهادی را طبیعی جلوه دهد. تاب‌آوری مطلوب به معنای سازگارشدن منفعلانه با بی‌عدالتی نیست. اگر سیاست‌ها، ساختارهای اقتصادی یا تصمیم‌های مکانی خطر را به‌طور نابرابر توزیع می‌کنند، تقویت تاب‌آوری مستلزم پاسخ‌گویی نهادی، اصلاح ساختاری و توزیع منصفانه منابع است.

فرجام سخن و نتیجه گیری

به بیان پدر و بنیانگذار تاب آوری ایران دکتر محمدرضا مقدسی تاب‌آوری اجتماعی ظرفیت ایستایی نیست که جامعه یا آن را داشته باشد یا نداشته باشد؛ فرایندی است که در زمان و از راه رابطه میان مردم، نهادها، منابع و محیط ساخته می‌شود. چارچوب مقابله، سازگاری و تحول کمک می‌کند میان واکنش فوری به بحران، یادگیری برای آینده و تغییر ساختارهای آسیب‌زا تمایز بگذاریم. شبکه‌های اجتماعی، اعتماد، آموزش، خدمات عمومی و حکمرانی پاسخ‌گو هر یک بخشی از این فرایندند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی کافی نیستند.

برای تقویت تاب‌آوری باید آمادگی محلی و ظرفیت نهادی هم‌زمان ارتقا یابد، دانش شهروندان در تصمیم‌گیری به کار گرفته شود، دسترسی گروه‌های محروم به خدمات و منابع تضمین گردد و ارزیابی‌ها پیامدها را به تفکیک گروه‌های اجتماعی بسنجند. همچنین بازیابی باید فرصتی برای کاهش خطر و اصلاح نابرابری باشد، نه بازگشت مکانیکی به وضع پیشین. در این معنا، جامعه تاب‌آور صرفاً جامعه‌ای نیست که از بحران جان سالم به در برده باشد؛ جامعه‌ای است که می‌تواند از تجربه بیاموزد، حمایت را عادلانه سازمان دهد و نهادهای خود را چنان تغییر دهد که بحران‌های آینده آسیب کمتری بر زندگی مردم وارد کنند.