با آغاز جنگ ۱۲ روزه، درهای موزه‌های خوزستان مانند تمام موزه‌های دیگر بسته شد؛ اما پشت این تعطیلی، عملیات گسترده‌ای برای حفاظت از میراث تاریخی استان خوزستان هم در جریان بود. اشیای شاخص و ارزشمند از ویترین‌ها خارج شدند و به مخازن امن انتقال یافتند؛ اقدامی که هنوز هم با تداوم شرایط ناپایدار منطقه ادامه دارد.

احمدرضا حسینی بروجنی، معاون میراث فرهنگی استان خوزستان از اجرای دستورالعمل‌های مدیریت بحران در موزه‌های استان خوزستان خبر داد و به ایلنا گفت: با آغاز جنگ ۱۲ روزه، بر اساس دستورالعمل‌های موجود، موزه‌ها تعطیل شدند و اشیای مهم و شاخص به مخازن امن منتقل شدند. این روند تا رسیدن شرایط به ثبات ادامه خواهد داشت و پس از آن موزه‌ها دوباره فعالیت خود را از سر می‌گیرند.

خوزستان، استانی که از شوش و چغازنبیل تا هفت‌تپه و ایذه را در خود جای داده، یکی از غنی‌ترین پهنه‌های میراث فرهنگی ایران محسوب می‌شود. حفاظت از این میراث در روزهای بحران، تنها به موزه‌ها محدود نماند.

حسینی گفت: در حوزه حفاظت از موزه‌ها، اشیای تاریخی و بااهمیت را به مخازن امن منتقل کردیم و همزمان با ارگان‌های کلیدی از جمله شرکت نفت و دانشگاه‌هایی که دارای موزه‌های تخصصی هستند مکاتبه کردیم تا آنها نیز در زنجیره اقدامات حفاظتی قرار بگیرند.

موزه‌داران در خط مقدم حفاظت

به گزارش خبرنگار ایلنا، بحران‌های اخیر، از جنگ ۱۲ روزه تا ناآرامی‌ها و جنگ ۴۰ روزه، آزمونی جدی برای موزه‌داران و کارشناسان میراث فرهنگی بود. به گفته معاون میراث فرهنگی خوزستان، تلاش شبانه‌روزی کارشناسان حفاظت از اشیای تاریخی به اندازه‌ای مؤثر بود که یکی از کارکنان اداره کل موزه‌های استان به دلیل اقداماتش در حوزه تاب‌آوری آثار تاریخی در شرایط بحران، به عنوان «موزه‌دار برتر» کشور معرفی و از سوی وزارت میراث فرهنگی تقدیر شد.

اما نگرانی‌های میراث فرهنگی در خوزستان تنها به اشیای موزه‌ای محدود نمی‌شود. این استان میزبان صدها محوطه و تپه تاریخی از دوران پیش از تاریخ تا دوره اسلامی است؛ محوطه‌هایی که بسیاری از آنها در مناطق باز و پهناور قرار دارند و همواره در معرض تهدید حفاران غیرمجاز و پروژه‌های عمرانی هستند.

حسینی در این باره گفت: در سراسر استان خوزستان محوطه‌های فراوانی از دوره‌های پیش از تاریخ تا دوره اسلامی وجود دارد. حفاظت از آنها را با همکاری همکاران شهرستان‌ها و یگان حفاظت، با اولویت پایش محوطه‌ها و تپه‌های تاریخی در دستور کار قرار دادیم که باعث شد در بحران‌های اخیر کمترین آسیب به این محوطه‌ها وارد شود.

به گفته او، سوداگران آثار تاریخی در ماه‌های اخیر نیز تلاش‌هایی برای حفاری غیرمجاز انجام داده‌اند، اما بسیاری از این اقدامات پیش از هرگونه حفاری، توسط نیروهای یگان حفاظت و کارشناسان شناسایی و به مراجع قضایی معرفی شده است.

سپر حفاظتی عرصه و حریم

یکی از مهم‌ترین ابزارهای حفاظت از محوطه‌های تاریخی، تعیین عرصه و حریم آنهاست؛ اقدامی که به گفته مسئولان میراث فرهنگی خوزستان، علاوه بر جلوگیری از تعرض و ساخت‌وسازهای غیرمجاز، از آسیب‌های ناشی از طرح‌های عمرانی نیز پیشگیری می‌کند.

معاون میراث فرهنگی خوزستان گفت: ثبت آثار در فهرست ملی به تنهایی کافی نیست. تعیین عرصه و حریم باعث می‌شود ضوابط حفاظتی مشخصی بر محوطه‌ها حاکم شود و بتوانیم از آنها بهتر و جامع‌تر حفاظت کنیم.

در شهرستان شوش، که یکی از مهم‌ترین کانون‌های میراث فرهنگی کشور محسوب می‌شود، محوطه‌های جهانی شوش، چغازنبیل و هفت‌تپه دارای عرصه و حریم مصوب هستند و ضوابط حفاظتی مشخصی بر آنها اعمال می‌شود. همچنین عرصه و حریم محوطه‌های «مگزنات» و «بیت مشحوت» در حوزه شهرستان کرخه نیز در سال گذشته به تصویب رسیده است.

خوزستان در سال گذشته تنها در حوزه حفاظت فعال نبود؛ فعالیت‌های پژوهشی و باستان‌شناسی نیز ادامه یافت. به گفته حسینی، در سال گذشته ۱۰ محوطه تاریخی در استان مورد گمانه‌زنی و کاوش قرار گرفت که بخشی از آنها به تعیین عرصه و حریم و بخشی دیگر به مطالعات پژوهشی و لایه‌نگاری منجر شد.

او از تداوم این روند در سال جاری خبر داد و گفت: محوطه تاریخی کلگه زرین مسجدسلیمان هم‌اکنون توسط باستان‌شناسان در حال کاوش و لایه‌نگاری است تا شناخت جامع‌تری نسبت به این محوطه به دست آید.

همزمان، اداره کل میراث فرهنگی خوزستان برای تقویت پشتوانه حقوقی حفاظت از آثار تاریخی، پرونده‌های جدیدی را برای ثبت در فهرست آثار ملی آماده کرده است.

معاون میراث فرهنگی استان گفت: امسال حدود ۷۰ پرونده ثبتی را آماده کردیم که از این تعداد، ۲۹ پرونده مربوط به تپه‌ها و محوطه‌های تاریخی است که پیش‌تر شناسایی شده بودند اما به دلایل مختلف پرونده ثبتی نداشتند. این محوطه‌ها در شهرستان‌های مختلف از جمله بهبهان، مسجدسلیمان، ایذه و دزفول پراکنده هستند و پس از ثبت، عرصه و حریم آنها نیز تعیین خواهد شد.

تابلوهای هشدار برای آثار در معرض خطر

به گفته این مقام مسئول، در ماه‌های اخیر، آثار شاخص و محوطه‌هایی که احتمال می‌رفت در معرض خطر قرار گیرند، شناسایی و به وزارت میراث فرهنگی معرفی شده‌اند تا اعتبارات لازم برای حفاظت از آنها تخصیص یابد.

نصب تابلوهای حفاظتی و هشداردهنده، نشانه‌گذاری عرصه‌های تاریخی و تقویت نظام پایش، از جمله اقداماتی است که قرار است در این محوطه‌ها اجرا شود.

در استانی که بخشی از کهن‌ترین فصل‌های تاریخ ایران و جهان را در خود جای داده است، جنگ و بحران نه‌تنها تهدیدی برای زندگی امروز، بلکه هشداری برای میراث هزاران ساله‌ای است که در موزه‌ها، تپه‌ها و شهرهای باستانی خوزستان نفس می‌کشد. با این حال، روایت این روزهای خوزستان نشان می‌دهد که حفاظت از میراث فرهنگی، حتی در دشوارترین شرایط، متوقف نشده و درهای بسته موزه‌ها، در واقع نشانه آغاز یکی از جدی‌ترین عملیات‌های پاسداری از حافظه تاریخی ایران بوده است.