تاب‌آوری فرهنگی چیست؟

تاب‌آوری فرهنگی یکی از مفاهیم میان‌رشته‌ای در مطالعات فرهنگ، جامعه، بحران، میراث فرهنگی و تاب‌آوری اجتماعی است. به زبان ساده، تاب‌آوری فرهنگی یعنی توان یک جامعه، گروه فرهنگی یا نظام فرهنگی برای روبه‌رو شدن با تغییرات، فشارها، بحران‌ها و تهدیدها، حفظ عناصر مهم هویت و انسجام خود و در عین حال سازگار شدن با شرایط جدید.

تاب‌آوری فرهنگی به این معنا نیست که یک جامعه باید در برابر هر تغییری مقاومت کند یا فرهنگ را بدون هیچ تغییری از گذشته به آینده منتقل سازد. فرهنگ ذاتاً پویا است و در طول زمان تغییر می‌کند. بنابراین، یک فرهنگ تاب‌آور فرهنگی است که بتواند در برابر فشار و دگرگونی، عناصر اساسی معنا، هویت و پیوستگی خود را حفظ کند و هم‌زمان امکان یادگیری، سازگاری، بازآفرینی و ادامه رشد را داشته باشد. در ادبیات علمی تاب‌آوری فرهنگی نیز بر همین پیوند میان تداوم و تغییر تأکید شده است. هولتورف تاب‌آوری فرهنگی را توان یک نظام فرهنگی برای جذب دشواری، مواجهه با تغییر و ادامه توسعه تعریف می‌کند.

به بیان دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران و معاونت علمی و پژوهشی جمعیت همیاران سلامت روان ایران تاب‌آوری فرهنگی به ظرفیت جوامع برای بسیج منابع فرهنگی در پاسخ به بحران‌ها و تهدیدهای بیرونی گفته شده است؛ منابعی که می‌توانند بر رفتار افراد و جامعه در روند مواجهه، سازگاری و بازیابی اثر بگذارند. این تعریف اهمیت فرهنگ را به عنوان یک «منبع فعال» در فرایند تاب‌آوری نشان می‌دهد. یعنی فرهنگ فقط چیزی نیست که باید در زمان بحران از آن محافظت کرد؛ فرهنگ خود می‌تواند بخشی از ظرفیت حل مسئله و بازیابی جامعه باشد.

تعریف ساده تاب‌آوری فرهنگی

اگر بخواهیم تاب‌آوری فرهنگی را بسیار ساده تعریف کنیم، می‌توان گفت تاب‌آوری فرهنگی یعنی «توان یک جامعه برای حفظ ریشه‌های فرهنگی خود، سازگار شدن با تغییرات و ادامه دادن مسیر زندگی و رشد».

در این تعریف، سه موضوع اهمیت ویژه دارد: نخست، حفظ پیوستگی فرهنگی؛ دوم، توان سازگاری با شرایط جدید؛ و سوم، امکان ادامه رشد و بازآفرینی فرهنگی. به همین دلیل، تاب‌آوری فرهنگی هم با گذشته ارتباط دارد، هم با زمان حال و هم با آینده.

جامعه‌ای که از تاب‌آوری فرهنگی برخوردار است، در هنگام بحران می‌تواند از سرمایه‌های فرهنگی خود استفاده کند. خاطرات مشترک، زبان و ادبیات، تجربه تاریخی، دانش بومی، آیین‌ها، هنر، شبکه‌های اجتماعی، ارزش‌های مشترک و احساس تعلق می‌توانند به جامعه کمک کنند تا شرایط دشوار را بهتر معنا کند، روابط اجتماعی خود را حفظ کند و برای آینده راه‌حل پیدا کند. پژوهش‌های مربوط به تاب‌آوری فرهنگی نیز بر نقش منابع فرهنگی در شکل‌دهی به کنش‌های فردی و جمعی در زمان بحران تأکید دارند.

تاب‌آوری فرهنگی چه تفاوتی با حفظ فرهنگ دارد؟

یکی از نکات مهم در تعریف تاب‌آوری فرهنگی این است که آن را نباید با «حفاظت ایستا از فرهنگ» یکی دانست. حفظ میراث فرهنگی، زبان، هنر، آیین‌ها و سنت‌ها اهمیت دارد، اما تاب‌آوری فرهنگی مفهومی گسترده‌تر است.

تاب‌آوری فرهنگی درباره این پرسش است که یک فرهنگ چگونه می‌تواند در شرایط جدید نیز زنده بماند و معنا داشته باشد. ممکن است یک رسم، شیوه زندگی یا شکل هنری در طول زمان تغییر کند، اما عناصر معنایی و هویتی آن همچنان ادامه پیدا کند. به همین دلیل، تغییر فرهنگی همیشه به معنای نابودی فرهنگ نیست. پژوهش‌های مربوط به تاب‌آوری فرهنگی بر این نکته تأکید کرده‌اند که سازگاری، تحول و حتی پذیرش برخی تغییرات می‌تواند بخشی از فرایند تاب‌آوری باشد.

بنابراین، تاب‌آوری فرهنگی میان دو وضعیت افراطی حرکت می‌کند؛ از یک سو حفظ همه چیز بدون امکان تغییر و از سوی دیگر گسست کامل از گذشته. رویکرد تاب‌آوری به دنبال آن است که جامعه بتواند میان ریشه‌ها و آینده ارتباط ایجاد کند.

 تاب‌آوری فرهنگی و هویت

هویت یکی از مهم‌ترین عناصر در فهم تاب‌آوری فرهنگی است. انسان‌ها بخشی از معنا و جایگاه خود را از ارتباط با خانواده، جامعه، زبان، تاریخ، سرزمین و فرهنگ دریافت می‌کنند. هنگامی که این پیوندها ضعیف شوند، ممکن است احساس تعلق و پیوستگی اجتماعی نیز آسیب ببیند.

تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور بر همین رابطه تأکید دارد. در این رویکرد، هویت فرهنگی فقط موضوعی مربوط به گذشته نیست، بلکه یک منبع برای سازگاری با آینده به شمار می‌آید. جامعه باید بتواند عناصر مهم هویت خود را بشناسد، آنها را به نسل جدید منتقل کند و در صورت نیاز آنها را با شرایط روز بازآفرینی کند.

از این منظر، هویت فرهنگی تاب‌آور هویتی ایستا و بسته نیست. هویت می‌تواند در طول زمان تغییر کند و در عین حال تداوم خود را حفظ کند. آنچه اهمیت دارد، از بین نرفتن پیوندهای اساسی معنا و تعلق در جریان تغییر است.

تاب‌آوری فرهنگی در زمان بحران

اهمیت تاب‌آوری فرهنگی زمانی بیشتر آشکار می‌شود که جامعه با بحران مواجه شود. بحران‌های طبیعی، اقتصادی، اجتماعی، مهاجرت، تغییرات سریع فناوری، تحولات سبک زندگی و حتی فجایع تاریخی می‌توانند روابط اجتماعی و الگوهای فرهنگی را تحت فشار قرار دهند.

در چنین شرایطی، فرهنگ می‌تواند به مردم کمک کند تا رویداد را معنا کنند، با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، از تجربیات گذشته استفاده کنند و احساس کنند که در یک جامعه مشترک قرار دارند. مطالعات جدید در حوزه تاریخ و بحران نیز از مؤلفه‌هایی مانند معنا دادن به بحران، همیاری، یادآوری جمعی و جامعه‌سازی به عنوان عناصر مهم تاب‌آوری فرهنگی یاد کرده‌اند.

از این منظر، تاب‌آوری فرهنگی تنها یک ویژگی ذهنی یا فردی نیست. این مفهوم می‌تواند در سطح خانواده، گروه اجتماعی، جامعه و نظام فرهنگی مورد بررسی قرار گیرد. یک جامعه ممکن است در برابر بحران اقتصادی یا اجتماعی آسیب ببیند، اما از طریق سرمایه‌های فرهنگی، شبکه‌های اجتماعی و تجربه تاریخی خود دوباره سازمان پیدا کند و به مسیر خود ادامه دهد.

 تاب‌آوری فرهنگی و سرمایه فرهنگی

برای فهم دقیق‌تر تاب‌آوری فرهنگی باید به مفهوم سرمایه فرهنگی نیز توجه کرد. سرمایه فرهنگی شامل دانش‌ها، مهارت‌ها، زبان، ادبیات، هنر، حافظه تاریخی، میراث، نمادها، آداب، سنت‌ها و دیگر منابعی است که در یک جامعه تولید و میان نسل‌ها منتقل می‌شوند.

این سرمایه‌ها زمانی به ظرفیت تاب‌آوری تبدیل می‌شوند که در زندگی واقعی جامعه قابل استفاده باشند. برای نمونه، دانش بومی درباره محیط‌زیست می‌تواند در مواجهه با بحران‌های اقلیمی اهمیت پیدا کند. ادبیات و هنر می‌توانند در معنا دادن به تجربه‌های دشوار نقش داشته باشند. آیین‌ها و مناسک جمعی می‌توانند ارتباط میان افراد را تقویت کنند و حافظه تاریخی می‌تواند به جامعه کمک کند تا تجربه‌های گذشته را به دانش قابل استفاده برای آینده تبدیل کند.

در نتیجه، تاب‌آوری فرهنگی رابطه نزدیکی با توانایی یک جامعه برای شناسایی، حفظ، انتقال و استفاده از سرمایه‌های فرهنگی خود دارد.

تاب‌آوری فرهنگی و نسل‌ها

یکی از مسائل اساسی در تاب‌آوری فرهنگی، رابطه میان نسل‌هاست. انتقال فرهنگ زمانی پایدار می‌شود که دانش، تجربه، زبان، داستان‌ها، ارزش‌ها و میراث فرهنگی بتوانند از نسلی به نسل دیگر منتقل شوند.

این انتقال البته به معنای کپی کردن کامل گذشته نیست. هر نسل باید بتواند آنچه را از گذشته دریافت کرده، با شرایط زمانه خود تفسیر و بازآفرینی کند. اگر ارتباط میان نسل‌ها از بین برود، بخشی از حافظه فرهنگی و تجربه تاریخی جامعه نیز ممکن است از دست برود. در مقابل، گفت‌وگوی میان نسل‌ها می‌تواند به انتقال تجربه و افزایش احساس تعلق کمک کند.

به همین دلیل، مدرسه، دانشگاه، خانواده، رسانه، هنر و نهادهای فرهنگی می‌توانند نقش مهمی در تقویت تاب‌آوری فرهنگی داشته باشند.

تاب‌آوری فرهنگی و توسعه پایدار

تاب‌آوری فرهنگی با توسعه پایدار نیز ارتباط دارد. توسعه پایدار فقط به رشد اقتصادی مربوط نمی‌شود و ابعاد اجتماعی، فرهنگی و انسانی نیز دارد. جامعه‌ای که سرمایه‌های فرهنگی خود را می‌شناسد و می‌تواند آنها را در مسیر حل مسائل اجتماعی و توسعه به کار گیرد، ظرفیت بیشتری برای حفظ پیوستگی و سازگاری در بلندمدت خواهد داشت.

از این منظر، فرهنگ یکی از بسترهای مهم توسعه است. توسعه زمانی می‌تواند پایدارتر باشد که با تاریخ، هویت، سرمایه اجتماعی و ویژگی‌های فرهنگی جامعه ارتباط داشته باشد. در نتیجه، تاب‌آوری فرهنگی را می‌توان یکی از ظرفیت‌های مهم برای پیوند دادن هویت، انسجام اجتماعی، سازگاری و توسعه پایدار دانست.

تاب‌آوری فرهنگی در عصر فناوری

تحولات فناوری، شبکه‌های اجتماعی، جهانی شدن ارتباطات و گسترش هوش مصنوعی، محیط فرهنگی را با سرعت زیادی تغییر داده‌اند. این تحولات فرصت‌های بزرگی برای آموزش، تولید محتوا، حفظ میراث و ارتباط میان جوامع ایجاد کرده‌اند، اما هم‌زمان سرعت تغییر فرهنگی را نیز افزایش داده‌اند.

در چنین شرایطی، تاب‌آوری فرهنگی به معنای مخالفت با فناوری نیست. جامعه تاب‌آور فرهنگی می‌تواند از فناوری برای ثبت و معرفی میراث فرهنگی، آموزش زبان و ادبیات، معرفی هنر، انتقال دانش بومی و تقویت ارتباط میان نسل‌ها استفاده کند و در همان زمان نسبت به مسائل مربوط به هویت و پیوستگی فرهنگی آگاه باشد.

بنابراین، تاب‌آوری فرهنگی در عصر جدید به معنای توانایی استفاده هوشمندانه از فرصت‌های تغییر، بدون از دست دادن ظرفیت‌های مهم هویتی و فرهنگی است.

یک فرهنگ زمانی تاب‌آور است که بتواند از تجربه گذشته برای پاسخ به مسائل امروز استفاده کند و برای شرایط فردا نیز ظرفیت ایجاد کند. در این معنا، حافظه تاریخی، میراث فرهنگی و سنت‌ها زمانی ارزش تاب‌آورانه بیشتری پیدا می‌کنند که بتوانند در زمان حال معنا و کاربرد داشته باشند.

به همین دلیل، می‌توان تاب‌آوری فرهنگی را فرآیندی میان «تداوم» و «تغییر» دانست. فرهنگ باید بتواند برخی عناصر بنیادین خود را حفظ کند، در برابر تغییرات سازگار شود و هم‌زمان امکان رشد و تحول داشته باشد. این برداشت با تعریف‌های پژوهشی از تاب‌آوری فرهنگی به عنوان ظرفیت جذب دشواری، مواجهه با تغییر و ادامه توسعه همخوان است.

با جمع‌بندی دیدگاه‌های علمی می‌توان گفت تاب‌آوری فرهنگی عبارت است از ظرفیت یک جامعه، گروه یا نظام فرهنگی برای مواجهه با بحران‌ها، فشارها و تغییرات، از طریق حفظ و بازآفرینی عناصر مهم هویت و پیوستگی فرهنگی، بسیج منابع و سرمایه‌های فرهنگی، سازگاری با شرایط جدید، یادگیری از تجربه و ادامه حیات و توسعه فرهنگی.

این تعریف از یک سو بر حفظ هویت و پیوستگی فرهنگی تأکید دارد و از سوی دیگر، تغییر، سازگاری و بازآفرینی را نیز بخشی از تاب‌آوری می‌داند. در واقع، فرهنگ تاب‌آور فرهنگی است که بتواند «ریشه داشته باشد و در عین حال حرکت کند.

تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور در ایران و مأموریت ملی دانشگاه حکیم سبزواری

در ایران، مفهوم تاب‌آوری فرهنگی در قالب یک مأموریت مشخص دانشگاهی نیز دنبال شده است. بر اساس اطلاع‌رسانی منتشرشده از سوی دانشگاهیان حکیم سبزواری، از مهرماه ۱۴۰۳ و در چارچوب سیاست مأموریت‌گرایی دانشگاه‌ها، مأموریت ملی ـ دانشگاهی «تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور» به دانشگاه حکیم سبزواری سپرده شده است. در توضیح این مأموریت، بر ظرفیت‌های فرهنگی و عناصر هویت‌ساز خراسان و غرب خراسان و بازشناسی سازوکارهای فرهنگی برآمده از هویت ملی برای ارتقای تاب‌آوری فردی و اجتماعی تأکید شده است.

بر اساس همین اطلاع‌رسانی، نخستین هفته ملی تاب‌آوری ایران نیز از ۱۶ تا ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ به میزبانی دانشگاه حکیم سبزواری و با مدیریت دبیرخانه این مأموریت، با شعار «از فرد تا فرهنگ» برگزار شد. این برنامه در چارچوب مأموریت ملی ـ دانشگاهی «تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور» تعریف شده بود.

اهمیت این مأموریت در این است که تاب‌آوری فرهنگی را از یک مفهوم نظری به موضوعی برای مطالعه، آموزش، پژوهش و سیاست‌گذاری فرهنگی پیوند می‌دهد. محور «از فرد تا فرهنگ» نیز نشان می‌دهد که فرهنگ در این رویکرد جدا از انسان و جامعه دیده نمی‌شود؛ تاب‌آوری از فرد آغاز می‌شود، در خانواده و روابط اجتماعی گسترش پیدا می‌کند و در سطح فرهنگ و هویت جمعی امتداد می‌یابد.

گفتنی است موضوعاتی مانند تاریخ اجتماعی، ادبیات فارسی، نهضت سربداران، ورزش‌های پهلوانی و زورخانه‌ای، مکتب فلسفی و حکمی خراسان، مطالعات اقلیمی و سکونتگاه‌های انسانی، آداب و آیین‌های کویر و میراث فرهنگی در ارتباط با این مأموریت مورد توجه قرار گرفته‌اند.

در نتیجه، تاب‌آوری فرهنگی را می‌توان ظرفیت یک جامعه برای حفظ پیوستگی و هویت فرهنگی، استفاده از منابع فرهنگی در مواجهه با بحران، سازگاری با تغییر، یادگیری از تجربه و ادامه رشد دانست. «تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور» نیز بر این نکته تأکید می‌کند که یکی از منابع مهم تاب‌آوری جامعه، شناخت و فعال‌سازی ظرفیت‌های هویت‌ساز فرهنگی آن جامعه است. در همین چارچوب، مأموریت ملی ـ دانشگاهی تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور در دانشگاه حکیم سبزواری، تلاش می‌کند پیوند میان فرهنگ، هویت، تاب‌آوری فردی و اجتماعی و توسعه پایدار را در یک چارچوب علمی و میان‌رشته‌ای دنبال کند.

گفتنی است دکتر محمدرضا مقدسی به عنوان مشاور عالی مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور دانشگاه حکیم سبزواری معرفی شده است.