زهرا کوثرغلامی
بازگشایی مدارس در آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ در حالی رقم می‌خورد که کشور در شرایط جنگی و بحرانی به سر می‌برد؛ وضعیتی که «مهر» را از یک مناسبت آموزشی ساده به آزمونی ملی برای نظام آموزشی، دولت و خانواده‌ها تبدیل کرده است. در حالی که زنگ آغاز سال تحصیلی هم‌زمان با ادامه درگیری‌ها به صدا درآمده، پرسش‌های جدی درباره کیفیت آموزش، امنیت روانی دانش‌آموزان و پایداری زیرساخت‌های آموزشی در برابر شوک‌های امنیتی و اقتصادی مطرح می‌شود.
نگاهی به تازه‌ترین تحولات نشان می‌دهد جنگ ایران و آمریکا که از اواخر بهمن ۱۴۰۴ آغاز شده، همچنان جبهه‌های منطقه‌ای را درگیر نگه داشته و آرامش را از مرزها برده است. در همین بستر، آمریکا مراکز سپاه در جزیره لارک و تنگه هرمز را هدف قرار داده و حملات متقابل ایران و طرف‌های منطقه‌ای ادامه دارد؛ حملاتی که افزون بر تلفات انسانی، معیشت و امنیت عمومی را نیز دستخوش تلاطم کرده است. وزارت بهداشت ایران در شهریور، ۱۸ شهید و بیش از ۱۴۰ مصدوم را در پی حملات آمریکا اعلام کرده و اخبار مربوط به قطعی و محدودیت پروازها، فضای روانی جامعه را بیشتر متأثر ساخته است.
در چنین فضایی، بازگشایی مدارس با چالش‌های متعدد و چندلایه روبه‌روست. اولین و مهم‌ترین چالش، امنیت روانی دانش‌آموزان است. قرارگرفتن کودکان و نوجوانان در معرض اخبار پرتنش جنگ، بمباران‌ها، شایعه‌های محاصره هوایی و اختلال در شبکه حمل‌ونقل، تأثیر مستقیمی بر تمرکز، انگیزه و سلامت روان آنان دارد. نبود آرامش خاطر اولیا نیز بر کیفیت حضور و یادگیری دانش‌آموزان سایه افکنده است؛ موضوعی که ضرورت برنامه‌ریزی مشاوره‌ای و روان‌شناختی در کنار آموزش را دوچندان می‌کند.
دومین چالش، پایداری زیرساخت‌های آموزشی است. مدارس بسیاری از مناطق مرزی و آسیب‌پذیر کشور، در جریان تنش‌ها خسارت دیده‌اند و دسترسی به برخی مناطق به دلیل ناامنی و اختلال در زیرساخت‌های حمل‌ونقل محدود شده است. هم‌زمان، جهش قیمت‌ها و شوک اقتصادی بر هزینه‌های تحرک، کتاب، پوشاک و لوازم التحریر افزوده و برخی خانواده‌ها را در تأمین حداقلی‌ترین امکانات آموزشی ناتوان ساخته است. پرسش از اینکه آیا زیرساخت شبکه شاد، توزیع سرانه و بودجه بازسازی مدارس توان پاسخ‌گویی به نیازهای این شرایط دشوار را دارد، پرسشی جدی و بدون پاسخ قانع‌کننده است.
سومین چالش، عدالت آموزشی است. در شرایط جنگی، شکاف آموزشی میان دانش‌آموزان مناطق برخوردار و مناطق کم‌برخوردار و مرزی عمیق‌تر می‌شود. دانش‌آموزانی که خانواده‌هایشان درگیر تأمین معیشت‌اند، بیشتر در معرض ترک تحصیل قرار می‌گیرند و آنان که در مناطق درگیر جنگ زندگی می‌کنند، عملاً از حداقل امکانات آموزش محروم می‌مانند. تضمین «عدالت آموزشی» در چنین شرایطی صرفاً یک آرمان تربیتی نیست؛ بلکه سنجه‌ای از تاب‌آوری ملی و سرمایه اجتماعی است.
وزارت آموزش‌وپرورش و رسانه‌های داخلی همچون انتخاب و خبرآنلاین بر «مهر متفاوت» در شرایط جنگی تأکید کرده‌اند؛ اما کارشناسان هشدار می‌دهند بدون ارزیابی جامع آسیب‌ها، تأمین امنیت روانی، مقاوم‌سازی زیرساخت‌ها و سیاست‌های جبرانی، صرفِ برگزاری مراسم نمادین، پاسخگوی نیاز واقعی میدان آموزش در بحران نخواهد بود. مهر امسال، آینه تمام‌نمای انسجام داخلی و ظرفیت ملی برای مدیریت هم‌زمان جنگ و تربیت نسل آینده است.