دکتر حسین چناری
متخصص مدیریت آموزشی

آغاز سال تحصیلی جدید را نباید صرفاً یک رویداد تقویمی و اداری تلقی کرد. بازگشایی دانشگاه‌ها و مدارس، فرصتی برای بازسازی امید، تقویت سرمایه انسانی، جبران عقب‌ماندگی‌های آموزشی و آماده‌سازی نسل جدید برای آینده‌ای است که با سرعت زیادی در حال تغییر است.
در شرایط کنونی کشور، آموزش عالی و آموزش عمومی بیش از هر زمان دیگری نیازمند تاب‌آوری، انعطاف‌پذیری، فناوری، مهارت‌محوری و توجه به سلامت روان و اجتماعی دانشجویان و دانش‌آموزان است.
نخست؛ وزارت علوم و دانشگاه‌ها
دانشگاه امروز دیگر تنها محل انتقال محفوظات و صدور مدرک نیست؛ بلکه باید مرکز تولید دانش، مهارت، نوآوری، کارآفرینی و حل مسائل واقعی جامعه باشد.
با آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶، برخی دانشگاه‌ها از اواخر شهریور و برخی از ابتدای مهر فعالیت آموزشی خود را آغاز کرده‌اند و در بعضی مراکز نیز برای هفته‌های ابتدایی، آموزش مجازی یا ترکیبی پیش‌بینی شده است.
توصیه‌هایی به وزارت علوم و دانشگاه‌ها
۱. آموزش را از «مدرک‌محوری» به «مهارت‌محوری» نزدیک‌تر کنند.
دانشجو باید علاوه بر دانش تخصصی، مهارت حل مسئله، ارتباطات، کار تیمی، سواد دیجیتال، هوش مصنوعی، کارآفرینی و مهارت‌های شغلی را نیز فرا بگیرد.
۲. برای شرایط غیرمنتظره، سناریوی آموزشی جایگزین داشته باشند.
هر دانشگاه باید بتواند در صورت بروز بحران، بدون توقف جدی در فرایند یادگیری، از آموزش حضوری به آموزش مجازی یا ترکیبی منتقل شود.
۳. آموزش ترکیبی را به یک ظرفیت دائمی تبدیل کنند.
آموزش مجازی نباید فقط راه‌حل زمان بحران باشد؛ بلکه می‌تواند مکمل آموزش حضوری و ابزاری برای افزایش دسترسی، انعطاف و کیفیت یادگیری باشد.
۴. دانشگاه‌ها را به مسئله‌محوری سوق دهند.
پایان‌نامه‌ها و پروژه‌های دانشجویی باید تا حد امکان با نیازهای واقعی کشور، صنعت، اقتصاد، محیط‌زیست، مدیریت، سلامت و جامعه ارتباط داشته باشند.
۵. استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی را آموزش دهند.
دانشگاه نمی‌تواند نسبت به تحول هوش مصنوعی بی‌تفاوت باشد. دانشجوی امروز باید بداند چگونه از هوش مصنوعی برای یادگیری، پژوهش و حل مسئله استفاده کند و در عین حال اصول اخلاق علمی، اصالت کار و تفکر انتقادی را حفظ کند.
توصیه‌ای به دانشجویان
دانشجو نباید تمام سرمایه دانشگاه را در «واحدهای درسی و امتحان پایان‌ترم» خلاصه کند.
دانشجوی موفق امروز باید در کنار رشته دانشگاهی خود، دست‌کم یک مهارت حرفه‌ای قابل ارائه در بازار کار، یک مهارت ارتباطی، یک مهارت دیجیتال و توانایی استفاده صحیح از ابزارهای هوش مصنوعی را توسعه دهد.
مدرک ممکن است درِ یک فرصت را باز کند؛ اما توانمندی است که فرد را در آن فرصت نگه می‌دارد.
دوم؛ وزارت آموزش و پرورش و مدارس
مدرسه، نخستین نهاد رسمی شکل‌دهنده سرمایه انسانی کشور است. بنابراین بازگشایی مدارس نباید تنها با آماده‌سازی کلاس‌ها، کتاب‌ها و برنامه هفتگی پایان یابد؛ بلکه باید به «آمادگی دانش‌آموز برای زندگی و آینده» توجه شود.
توصیه‌هایی به وزارت آموزش و پرورش
۱. مدرسه را از حافظه‌محوری به یادگیری عمیق هدایت کند.
دانش‌آموز باید سؤال پرسیدن، تحلیل کردن، حل مسئله و تصمیم‌گیری را یاد بگیرد؛ نه اینکه صرفاً برای امتحان مطالب را حفظ کند.
۲. مهارت‌های زندگی و آینده را جدی‌تر وارد مدرسه کند.
سواد مالی، سواد رسانه‌ای، سواد دیجیتال، ارتباط مؤثر، کار گروهی، خودشناسی، مدیریت زمان و آشنایی با مشاغل آینده باید بخشی از تجربه آموزشی دانش‌آموز باشد.
۳. معلم را محور تحول آموزشی قرار دهد.
هیچ تحول آموزشی بدون توانمندسازی معلم موفق نخواهد شد. آموزش مستمر معلمان در حوزه روش‌های نوین تدریس، فناوری آموزشی، هوش مصنوعی و روان‌شناسی یادگیری باید تقویت شود.
۴. به تفاوت‌های دانش‌آموزان توجه شود.
یک نسخه آموزشی واحد برای همه دانش‌آموزان نمی‌تواند پاسخگوی تفاوت‌های استعداد، سرعت یادگیری، علایق و شرایط خانوادگی آنان باشد.
۵. مدرسه را به محیطی برای امید و نشاط تبدیل کنیم.
دانش‌آموز باید مدرسه را فقط محل امتحان و نمره نداند؛ مدرسه باید محیطی برای تجربه، گفت‌وگو، خلاقیت، دوستی، مسئولیت‌پذیری و کشف استعدادها باشد.
توصیه‌ای به دانش‌آموزان
دانش‌آموزان نیز باید بدانند که آینده فقط با گرفتن نمره‌های خوب ساخته نمی‌شود.
کتاب بخوانید، سؤال بپرسید، مهارت یاد بگیرید، ورزش کنید، کار گروهی را تجربه کنید، زبان انگلیسی و مهارت‌های دیجیتال را جدی بگیرید و از اشتباه کردن در مسیر یادگیری نترسید.
هدف مدرسه نباید فقط این باشد که دانش‌آموز امروز امتحان را با موفقیت پشت سر بگذارد؛ هدف باید این باشد که بتواند فردا زندگی را با موفقیت مدیریت کند.
سخن پایانی
ایران برای عبور از دشواری‌های امروز بیش از هر چیز به انسان‌های توانمند، خلاق، مسئولیت‌پذیر و امیدوار نیاز دارد و ساخت چنین سرمایه انسانی‌ای از مدرسه و دانشگاه آغاز می‌شود.
بنابراین بازگشایی مراکز آموزشی را باید فرصتی برای یک بازنگری جدی در نظام یاددهی و یادگیری دانست؛ بازنگری‌ای که در آن دانشگاه، مهارت و نوآوری را در کنار یکدیگر قرار دهد و مدرسه، دانش‌آموز و آینده را به یکدیگر پیوند بزند.
اگر قرار است آموزش کشور آینده را بسازد، باید از امروز از خود بپرسیم:
آیا فقط می‌خواهیم کلاس‌ها دوباره تشکیل شوند، یا می‌خواهیم نسلی توانمندتر برای ساختن آینده ایران تربیت کنیم؟
پاسخ به این پرسش، می‌تواند مسیر سیاست‌گذاری آموزشی کشور را در سال تحصیلی جدید مشخص کند.