منابع آب تجدیدپذیر ایران طی چنددهه گذشته از حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب به کمتر از ۱۰۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافته وضعیتی که به گفته محققان حوزه آب و محیط ایران را بر اساس شاخص فالکن‌مارک در محدوده تنش آبی قرار داده و توسعه فناوری‌های بومی، از نانوحباب و غشاهای نانویی تا سامانه‌های هوشمند مدیریت شبکه و بازچرخانی پساب، می‌تواند نقش مهمی در کاهش اثرات این بحران ایفا کند.

آب دیگر تنها یک منبع طبیعی نیست، بلکه به یکی از مهمترین مؤلفه‌های امنیت ملی، توسعه اقتصادی و پایداری اجتماعی کشورها تبدیل شده است. ایران نیز در سال‌های اخیر تحت تاثیر همزمان تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی، افزایش دما، برداشت بی‌رویه از منابع آب و ناترازی میان عرضه و تقاضا، با یکی از جدی‌ترین بحران‌های آبی تاریخ خود روبه‌رو شده است؛ بحرانی که آثار آن از افت منابع آب زیرزمینی و فرونشست زمین تا کاهش کیفیت آب، تنش در تأمین آب شرب و مهاجرت‌های ناشی از کم‌آبی قابل مشاهده است.

در چنین شرایطی، توسعه فناوری‌های نوین، به‌ویژه فناوری‌های نانو، تصفیه و بازچرخانی آب، سامانه‌های هوشمند مدیریت شبکه و کاهش هدررفت، به یکی از مهم‌ترین راهبردهای مقابله با این بحران تبدیل شده است. امیرحسین صادق‌زاده، کارشناس حوزه آب و محیط زیست ستاد توسعه فناوری‌های نانو و میکرو در گفت‌وگو با ایسنا، ضمن تشریح ابعاد بحران آب در ایران، از نقش فناوری‌های بومی در مدیریت این چالش سخن گفته است.

واقعیت بحران آب در ایران

امیرحسین صادق‌زاده، کارشناس حوزه آب و محیط زیست ستاد توسعه فناوری‌های نانو و میکرو در گفت‌وگو با ایسنا، مهمترین عامل شکل‌گیری بحران آب در ایران را ناترازی میان عرضه و تقاضای آب دانست و گفت: تغییرات اقلیمی با تغییر الگوی بارش‌ها در دهه اخیر و کاهش نزولات جوی نسبت به میانگین بلندمدت، نقش مهمی در تشدید بحران آب کشور داشته است، اما بخش عمده بحران کنونی ناشی از برداشت بیش از ظرفیت منابع آب تجدیدپذیر و ناترازی ایجادشده میان عرضه و تقاضای آب است.

وی با اشاره به آثار تغییر اقلیم بر منابع آبی کشور افزود: تغییر اقلیم در ایران دیگر پدیده‌ای مربوط به آینده نیست، بلکه واقعیتی است که کشور هم‌اکنون با آن مواجه است. طی سال‌های اخیر میانگین بارش سالانه کشور نسبت به میانگین بلندمدت کاهش یافته و همزمان افزایش دما موجب افزایش تبخیر آب‌های سطحی، تشدید خشکسالی‌های متوالی در بازه‌های چندساله و وارد شدن فشار بیشتر بر منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی شده است.

صادق‌زاده ادامه داد: گزارش‌های علمی و ارزیابی‌های هیئت بین‌ دولتی تغییر اقلیم (IPCC) نشان می‌دهد روند گرمایش و کاهش بارش‌ها در ایران ادامه خواهد داشت. علاوه بر کاهش میزان بارندگی، الگوی بارش‌ها نیز تغییر کرده و بارش‌ها به سمت رخدادهای کوتاه‌ مدت، شدیدتر و غیر قابل پیش‌بینی‌تر حرکت کرده‌اند؛ بارش‌هایی که عمدتاً به رواناب‌های سطحی با نفوذ اندک در خاک منجر می‌شوند و نقش کمتری در تغذیه منابع آب زیرزمینی دارند.

وی خاطرنشان کرد: افزایش دمای هوا همچنین باعث افزایش تبخیر از منابع آب سطحی، کاهش پوشش برفی که منبع اصلی تغذیه رودخانه‌ها در فصل بهار است و ذوب زودهنگام برف در مناطق کوهستانی شده است. این شرایط جریان پایه رودخانه‌ها را کاهش داده و منابع آب تجدیدپذیر کشور را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.

صادق‌زاده با تشریح وضعیت منابع آب تجدیدپذیر کشور در مقایسه با چند دهه گذشته، گفت: برای ارزیابی وضعیت منابع آب کشورها از شاخص «فالکن‌مارک» (Falkenmark Index) یا شاخص «تنش آبی» استفاده می‌شود که در سال ۱۹۸۹ توسط «مالین فالکن‌مارک»، هیدرولوژیست سوئدی، معرفی شد.

به گفته وی این شاخص وضعیت منابع آبی را بر اساس سرانه سالانه منابع آب تجدیدپذیر در چهار سطح «بدون تنش» با بیش از ۱۷۰۰ مترمکعب، «تنش آبی» بین ۱۰۰۰ تا ۱۷۰۰ مترمکعب، «کمبود آبی» بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ مترمکعب و «کمبود مطلق آب» با کمتر از ۵۰۰ مترمکعب برای هر نفر در سال طبقه‌بندی می‌کند.

کارشناس حوزه آب و محیط زیست ستاد توسعه فناوری‌های نانو و میکرو خاطر نشان کرد: طبق برخی از برآوردها، منابع آب تجدیدپذیر سالانه ایران از حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب در ابتدای دهه ۶۰ به زیر ۱۰۰ میلیارد مترمکعب در سال‌های اخیر کاهش یافته است. در صورت پذیرش برآوردهای فوق، سرانه آب تجدیدپذیر در کشور از حدود ۳۰۰۰ مترمکعب به زیر ۱۳۰۰ مترمکعب در هر نفر در سال رسیده است و کشور را در شرایط تنش آبی مطابق با شاخص فالکن‌مارک نشان می‌دهد.

وی با تاکید بر اینکه این وضعیت در سراسر کشور یکسان نیست و شدت تنش آبی در مناطق مختلف تفاوت دارد، اضافه کرد: استان‌های «خراسان رضوی»، «خراسان جنوبی»، «سمنان»، «یزد»، «کرمان»، «سیستان و بلوچستان»، همچنین استان‌های «اصفهان»، «قم» و «قزوین» طی سال‌های اخیر در آستانه تنش شدید آبی قرار گرفته‌اند.

چشم‌انداز منابع آبی کشور در شرایط تنش آبی فعلی

صادق‌زاده درباره چشم‌انداز منابع آب کشور در صورت تداوم روند کنونی نیز گفت: اگر روند فعلی شامل افزایش دما، کاهش و تغییر الگوی بارش‌ها، برداشت بی‌رویه از منابع آب و اصلاح نشدن الگوی کشت و مصرف ادامه یابد، طی ۱۰ تا ۲۰ سال آینده کشور با تشدید بحران منابع آب مواجه خواهد شد.

وی یادآور شد: در چنین شرایطی، پدیده فرونشست زمین در بسیاری از دشت‌های مهم کشور تشدید می‌شود؛ به‌گونه‌ای که هم‌اکنون نیز بیش از نیمی از دشت‌های کشور با این پدیده مواجه هستند. علاوه بر این، شمار بیشتری از چاه‌های آب به دلیل افت سطح آب‌های زیرزمینی از چرخه بهره‌برداری خارج خواهند شد.

این محقق حوزه آب و محیط زیست ستاد نانو، تاکید کرد: ادامه این روند همچنین موجب کاهش محسوس کیفیت آب‌های زیرزمینی بر اثر افزایش شوری و تشدید آلودگی خواهد شد و در نهایت می‌تواند زمینه‌ساز مهاجرت‌های اجباری از مناطق شرقی و مرکزی کشور شود.