یکی از مهم‌ترین مطالبات بغداد از تهران در سفر رئیس مجلس شورای اسلامی به عراق، صدور مجوز ویژه برای عبور نفتکش‌های متعلق به عراق از تنگه هرمز بود. این درخواست بارها از مجاری مختلف به ایران ارسال شده‌است و تاکنون جمهوری اسلامی ایران به رغم قرار گرفتن تحت شدیدترین اقدام‌های نظامی و ناامنی شدید ایجاد شده در تنگه هرمز به دلیل اقدام‌های خصمانه ایالات متحده آمریکا، به تعدادی از نفتکش‌های عراقی مجوز عبور از تنگه هرمز داده‌است.

با آغار تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ تنگه هرمز به دلیل ناامنی‌های ناشی از اقدام نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل و همچنین تمهیدات امنیتی جمهوری اسلامی ایران برای جلوگیری از تردد شناورهای متخاصم، تقریبا به صورت کامل روی کشتی‌رانی بین‌المللی مسدود شده‌است.

به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا، از آن زمان، به جز یک دوره کوتاه مدت سه هفته‌ای در پی امضا تفاهم‌نامه اسلام‌آباد توسط روسای جمهور ایران و آمریکا، عبور و مرور از این آبراهه کلیدی که بیش از یک پنجم از کل نفت خام جهان را تامین می‌کند، تقریبا به صورت کامل متوقف شده‌است و تعداد شناورهای عبور به ۱۰ درصد زمان قبل از جنگ، آن هم صرفا با مجوز ایران کاهش پیدا کرده‌است.

همزمان با سفر محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی به عراق، خبرگزاری رسمی عراق (واع) در گزارشی از دیدار او با همتای عراق، هیبت الحلبوسی، رئیس پارلمان عراق، نوشت که این مقام عراقی خواستار مجوز ویژه ایران به نفتکش‌های عراقی برای عبور از تنگه هرمز شده‌است. بر اساس این گزارش رئیس پارلمان عراق از قالیباف خواست تا با در نظر گرفتن شرایط ویژه عراق در زمینه صادرات نفت از طریق تنگه هرمز، منافع اقتصادی این کشور حفظ شود.

عراق از جمله کشورهایی است که برای تامین بودجه کشور به شدت نیازمند صادرات نفت خام است. تقریبا ۹۰ درصد از کل بودجه سالانه عراق وابسته به درآمد صادرات نفت خام است. بر اساس آمار موسسه ارزیابی کپلر، مشتریان اصلی نفت عراق هند، چین و کره جنوبی هستند که دسترسی به بازارهای آنها بدون استفاده از تنگه هرمز میسر نیست.

پیش از آغاز درگیری‌ها، عراق روزانه حدود ۳.۵ میلیون بشکه نفت خام صادر می‌کرد که بیش از ۳.۳ میلیون بشکه آن از بصره بارگیری شده و از تنگه هرمز عبور می‌کرد. درآمدهای نفتی ماهانه عراق به طور متوسط حدود ۷ میلیارد دلار بود که تمامی تعهدات اصلی دولت، از حقوق میلیون‌ها کارمند بخش عمومی گرفته تا مستمری‌ها، برنامه‌های رفاهی و خدمات پایه شهری، را تامین می‌کرد. بین ماه‌های مارس و ژوئن، صادرات نفت بیش از ۸۵ درصد کاهش یافت و درآمد ماهانه به زیر ۱.۵ میلیارد دلار رسید. با از دست رفتن ماهانه بیش از ۵ میلیارد دلار، کسری بودجه کشور تا پایان ماه مه نسبت به سال قبل تقریباً سه برابر شد.

علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، در آستانه ارسال پیش‌نویس لایحه بودجه سال آینده عراق به پارلمان تاکید کرد: «بسته شدن تنگه هرمز یک چالش بزرگ محسوب می شود.» وی گفت: «عراق در دوره ای دشوار قرار دارد و ما برای حل مشکلات اقتصادی، راههای متعددی در اختیار داریم. دولت در حال کار بر فعال سازی گذرگاههای مرزی و اتخاذ راههای برای مقابله با چالش های اقتصادی است.»

نخست‌وزیر عراق در عین حال گفت: «گزینه‌های جایگزین برای صادرات نفت عراق، موقتی و محدود هستند و حجم کنونی صادرات ما حدود ۱۰ درصد سطح معمول است.»

به گفته باسم محمد خضیر، وزیر نفت عراق، میران صادرات نفت عراق پس از انسداد تنگه هرمز بیش از ۷۵ درصد کاهش یافته‌است.

نوام ریدان، پژوهشگر اندیشکده موسسه واشنگتن برای سیاست‌گذاری خاور نزدیک می‌نویسد: «اگرچه عراق دارای میدان‌های نفتی عمده‌ای هم در مناطق شمالی و هم در مناطق جنوبی است، اما این بخش جنوبی است که عمده صادرات نفت خام کشور را تامین می‌کند. این نفت از پایانه های فراساحلی عراق در خلیج فارس، از جمله پایانه نفتی بصره (ABOT) بارگیری می‌شود که امکان پهلوگیری و بارگیری نفتکش‌های غول‌پیکر (VLCC) را فراهم می‌سازد. برای این حجم از صادرات، تنگه هرمز همچنان حیاتی است؛ زیرا سیستم خط لوله کارآمدی وجود ندارد که بتواند حجم قابل توجهی از نفت خام بصره تولیدشده در جنوب را به شمال منتقل کرده و از آنجا از طریق خط لوله موجود به بندر جیهان ترکیه در مدیترانه صادر کند.»
مجوز ایران به عبور امن نفتکش‌های عراقی

این نخستین بار نیست که مقام‌های عراقی خواستار مجوز ویژه در شرایط جنگی و ناامنی شدید در تنگه هرمز برای تردد نفتکش‌های عراقی از تنگه هرمز می‌شوند. این موضوع در گفت‌وگوهای قبلی تهران و بغداد هم مورد تأکید قرار گرفته‌است.

دو هفته پیش نیز باسم محمد خضیر، وزیر نفت عراق تاکید کرده‌بود: «گفت وگوهایی با ایران در راستای اجازه دادن برای صادرات نفت عراق در جریان است اما این کار هنوز فعال نشده است.«

کمتر از یک ماه پس از آغاز تجاوز نظامی آمریکا به ایران، روز ۵ فروردین ۱۴۰۵، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران تأکید کرد که عراق از جمله کشورهایی بود که در طول جنگ مجوز عبور از تنگه هرمز دریافت کرده‌است.

عراقچی در این گفت‌وگو تصریح کرد: «صاحبان بسیاری از این کشتی‌ها و دولت‌های متبوع آن‌ها با ما تماس گرفته و خواستار تأمین عبور امن خود از تنگه شده‌اند. نیروهای مسلح ما نیز برای برخی از این کشورها که از کشورهای دوست بوده یا به هر دلیلی ارائه خدمات به آن‌ها مناسب تشخیص داده شد، این رفت‌وآمد ایمن را فراهم کرده‌اند. کشورهایی مانند چین، روسیه، پاکستان و عراق در این فهرست قرار دارند.»

روز ۱۶ فروردین در اوج جنگ تحمیلی نیز فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق در دیدار با محمد کاظم آل صادق، سفیر جمهوری اسلامی ایران در عراق، از همکاری ایران در تسهیل عبور نفتکش‌های حامل نفت عراق از تنگه هرمز قدردانی کرد.

درخواست اخیر رئیس پارلمان عراق از همتای ایرانی برای صدور مجوز ویژه به عراق برای عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز، نشان‌دهنده نیاز فوری و جدی بغداد به دسترسی به این آبراهه حیاتی است که به دلیل تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل ناامن شده‌است.

فائق الشطری، مدیرکل شرکت ملی بازاریابی نفت عراق (SOMO)، ۱۳ مرداد اعلام کرد عراق در ماه ژوئیه حدود ۳۵.۵ میلیون بشکه (در یک ماه) از منطقه جنوبی صادر کرده‌است. با این حال، این رقم یک سوم از حجم صادرات بغداد پیش از بحران کشتیرانی در تنگه هرمز بود که به حدود ۱۰۵ میلیون بشکه در ماه (معادل حدود ۳.۵ میلیون بشکه در روز) می‌رسید.

این آمار نشان می‌دهد که دست کم یک سوم از میزان صادرات پیش از جنگ عراق، با مجوزهای ویژه ایران اجازه عبور از تنگه هرمز پیدا کرده‌اند.