رضا کوثرغلامی
در حالی سال ۱۴۰۴ برای بورس تهران پایان یافت که بازار سهام تجربه‌ای متفاوت و پرچالش را پشت سر گذاشت. تعطیلی ناگهانی سه هفته پایانی اسفند به‌ دنبال تنش‌های منطقه‌ای، تقویم معاملاتی سال را کوتاه‌تر از همیشه کرد و باعث شد فعالیت بازار پیش از موعد متوقف شود. شاخص کل در آخرین روز کاری سال در سطح ۳ میلیون و ۷۱۳ هزار واحد ایستاد و بازدهی سالانه حدود ۳۷ درصدی را ثبت کرد؛ عملکردی که اگرچه مثبت ارزیابی می‌شود، اما در مقایسه با دیگر بازارهای مالی، چندان چشمگیر نبود و نتوانست انتظارات سرمایه‌گذاران را برآورده کند.
آنچه روند بازار را در ماه‌های پایانی سال تحت سایه قرار داد، غلبه ریسک‌های سیاسی و افزایش ابهامات بین‌المللی بود؛ عواملی که نه تنها جریان نقدینگی را محدود کردند، بلکه موجب شدند بسیاری از سهام با وجود گزارش‌های مطلوب، بازتاب مناسب خود را در قیمت‌ها نشان ندهند. افت ۴.۷۲ درصدی شاخص کل در زمستان تأییدی بر فضایی است که احتیاط و انتظار جای تصمیم‌گیری فعال و سرمایه‌گذاری تازه را گرفت.
عملکرد بورس تهران در سال گذشته بار دیگر این واقعیت را برجسته کرد که بازار سرمایه کشور بیش از آنکه از عوامل بنیادی و درونی اثر بپذیرد، در برابر متغیرهای بیرونی آسیب‌پذیر است. این گزارش تحلیلی با نگاهی دقیق‌تر به روندها، چالش‌ها و فرصت‌های پیشِ‌روی بازار، تلاش می‌کند تصویری روشن از آنچه در سال ۱۴۰۴ بر بورس تهران گذشت ارائه دهد.

عملکرد درخشان بورس پیش از بحران منطقه‌ای
به گزارش قلم اقتصاد، در آستانه‌ جنگ رمضان در سال ۱۴۰۴، بورس تهران و فرابورس ایران در یکی از متعادل‌ترین و درعین‌حال رو‌به‌رشدترین دوره‌های خود طی سال‌های اخیر قرار داشتند. بررسی داده‌های عملکردی، به‌ویژه آمارهای فدراسیون بورس‌های جهان، نشان می‌دهد که بازار سهام ایران پیش از بروز شوک‌های ناشی از تحولات منطقه‌ای، روندی پایدار، کم‌ریسک‌تر و همراه با جذب نقدینگی تازه را تجربه می‌کرد.
از منظر رفتاری، پیش از وقوع شوک‌های سیاسی، جریان نقدینگی حقیقی‌ها در سطحی نزدیک به تعادل قرار داشت؛ یعنی نه ورود قابل‌توجهی دیده می‌شد و نه خروج شدید. شاخص کل اغلب در یک کانال صعودی ملایم حرکت می‌کرد و گروه‌هایی مانند پتروشیمی، فلزات اساسی، پالایشی‌ها و سهام کوچک‌تر در فرابورس سهم عمده‌ای در ایجاد بازدهی داشتند. این شرایط موجب شد بازار در فضایی میان رشد بنیادی و نوسان‌های طبیعی اقتصادی، به‌صورت یک مسیر کم‌تنش و قابل‌پیش‌بینی پیش برود.
در مجموع، پیش از آغاز تنش‌ها، بازار سهام ایران شتاب نسبی، ثبات رفتاری و بازدهی فراتر از متوسط جهانی را تجربه می‌کرد. شرایطی که اگر ادامه می‌یافت، می‌توانست زمینه‌ساز ورود نقدینگی بیشتر، افزایش اعتماد سرمایه‌گذاران و رشد پایدار شاخص‌ها در ادامه سال ۱۴۰۴ باشد.

آغاز پویا، پایان محتاطانه فرابورس در سال ۱۴۰۴
فرابورس ایران سال ۱۴۰۴ را در شرایطی آغاز کرد که ساختار چندلایه آن بیش از گذشته مورد توجه فعالان بازار سرمایه قرار گرفته بود. تنوع بازارها در این نهاد معاملاتی باعث شده بود طیف گسترده‌ای از شرکت‌ها، از بنگاه‌های بزرگ‌تر با استانداردهای بالاتر افشا تا شرکت‌های کوچک، متوسط و حتی کسب‌وکارهای نوآور، امکان حضور در بازار سرمایه را پیدا کنند. در ابتدای سال، بازار اول فرابورس همچنان به‌عنوان بخشی با شفافیت اطلاعاتی بالاتر شناخته می‌شد و پذیرش شرکت‌ها در این بازار نشان‌دهنده سطح قابل‌قبولی از انضباط مالی و گزارشگری بود. در کنار آن، بازار دوم به دلیل شرایط پذیرش منعطف‌تر، بستر مهمی برای ورود شرکت‌های در حال رشد فراهم کرد و به یکی از فعال‌ترین بخش‌های معاملاتی تبدیل شد.
در همان زمان، بازار پایه با وجود محدودیت‌های دامنه نوسان و تفکیک تابلوها، همچنان یکی از پرریسک‌ترین بخش‌های فرابورس به شمار می‌رفت. بخشی از نمادهای این بازار به دلیل ضعف در شفافیت اطلاعاتی یا مشکلات مالی شرکت‌ها، همواره با نوسان‌های قابل‌توجه همراه بودند و سرمایه‌گذاران در این بخش با احتیاط بیشتری فعالیت می‌کردند. با این حال، راه‌اندازی بازار نوآفرین در سال‌های اخیر، افق تازه‌ای برای حضور شرکت‌های فناور و استارت‌آپی ایجاد کرده بود و در ابتدای ۱۴۰۴ نیز نشانه‌هایی از افزایش توجه فعالان اقتصاد دیجیتال به این بستر دیده می‌شد.
با گذشت ماه‌های سال و در نهایت رسیدن به پایان ۱۴۰۴، فرابورس نیز مانند کل بازار سرمایه تحت تأثیر فضای محتاطانه ناشی از ریسک‌های سیاسی و اقتصادی قرار گرفت. کاهش جریان ورود نقدینگی و افزایش احتیاط معامله‌گران موجب شد بخشی از ظرفیت‌های رشد بازار کمتر از حد انتظار فعال شود. با این حال، فرابورس توانست جایگاه خود را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بسترهای تأمین مالی شرکت‌های کوچک، متوسط و نوآور حفظ کند.

بازار رنگ آرامش ندید
در رابطه با کارنامه بازار سرمایه تهران شاهین شایان آرانی به قلم اقتصاد گفت: واقعیت این است که بورس تهران در سال ۱۴۰۴ تحت تأثیر مجموعه‌ای از ریسک‌های خارجی قرار گرفت که شدت آن‌ها در دهه‌های اخیر کمتر سابقه داشت. مجموعه این تنش‌ها شرایطی ایجاد کرد که رفتار سرمایه‌گذاران به سمت احتیاط مطلق حرکت کند و حتی در مقطعی تصمیم به تعطیلی موقت بازار گرفته شد تا از افزایش التهاب و فشار فروش جلوگیری شود.
این کارشناس بازار سرمایه با اشاره به شرایط بورس تهران در سال ۱۴۰۴ اظهار کرد: بازار سهام در این سال تحت تأثیر مجموعه‌ای از ریسک‌های ژئوپلیتیکی قرار گرفت؛ ریسک‌هایی که شدت آن‌ها در سال‌های اخیر کم‌سابقه بوده و فضای کلی معاملات را تحت تأثیر قرار داد. وی گفت تشدید تنش‌های نظامی و شکل‌گیری فضای نااطمینانی باعث شد رفتار سرمایه‌گذاران به سمت احتیاط حرکت کند و در مقاطعی نیز فشار فروش در بازار افزایش یابد.
وی افزود: در نهایت سطح این ریسک‌ها به حدی رسید که برای مدیریت شرایط و جلوگیری از تشدید هیجانات، تصمیم به تعطیلی موقت بازار سهام گرفته شد تا از افزایش التهاب و نوسان‌های شدید شاخص جلوگیری شود.
این کارشناس بازار سرمایه ادامه داد: با وجود این شرایط، شاخص کل بورس از نظر اسمی رشد مثبتی را ثبت کرد، اما این رشد را نمی‌توان به معنای تحقق انتظارات تاریخی سهامداران دانست. به گفته وی، در سال ۱۴۰۴ نرخ تورم و حجم نقدینگی با سرعت قابل توجهی افزایش یافت و همین موضوع باعث شد معیار ارزیابی بازدهی بازارها تغییر کند.
وی تصریح کرد: در چنین فضایی، بازارهای موازی به‌ویژه طلا و ارز بازدهی‌های بالاتری را تجربه کردند و همین مسئله موجب شد بازدهی واقعی بورس، در مقایسه با تورم، در سطح مطلوبی قرار نگیرد.
وی در پایان تأکید کرد: مجموعه این عوامل باعث شد بورس تهران در سال ۱۴۰۴ نتواند نقش یک بازار پیشرو در میان بازارهای دارایی را ایفا کند و بخش عمده‌ای از معاملات در فضایی محتاطانه و همراه با نوسان‌های محدود دنبال شود.