زهرا کوثرغلامی
اظهارنظر اخیر رئیس‌کل بانک مرکزی درباره این‌که تورم ماهانه تیر ۱۴۰۵ نسبت به خرداد تقریباً نصف شده، مهم‌ترین سیگنال آماری روزهای اخیر بازار پول و قیمت‌هاست؛ اما از دل خبرها و داده‌های منتشرشده، یک نتیجه روشن بیرون می‌آید: کاهش شتاب تورم با کاهش سطح قیمت‌ها فرق دارد. به بیان ساده‌تر، اگرچه آهنگ رشد قیمت‌ها کندتر شده، اما هزینه زندگی همچنان در مدار صعودی باقی مانده است.
در گزارش‌های خبری منتشرشده، این گزاره تکرار شده که تورم ماهانه تیر نسبت به ماه قبل کاهش محسوس داشته است. با این حال، رقم دقیق تورم ماهانه کل کشور در تیر ۱۴۰۵ هنوز در منابع بررسی‌شده به‌صورت شفاف و رسمی قابل تأیید نبود. همین نکته، فضای تحلیل را به سمت احتیاط می‌برد: رسانه‌ها فعلاً بیشتر از «نصف شدن سرعت تورم» نوشته‌اند تا اعلام یک عدد قطعی و نهایی.
این تفاوت مهم است. وقتی مقام پولی از نصف شدن تورم ماهانه حرف می‌زند، منظورش لزوماً پایین آمدن شاخص قیمت نیست؛ بلکه یعنی رشد ماهانه قیمت‌ها نسبت به ماه قبل کمتر شده است. بنابراین، خانوارها نباید از چنین خبری انتظار کاهش قیمت کالاها و خدمات را داشته باشند. در بهترین حالت، فقط سرعت گرانی کمتر شده است.
کاهش تورم ماهانه، اگر پایدار باشد، می‌تواند نشانه‌ای از چند روند هم‌زمان باشد:
• کنترل نسبی نقدینگی
• ثبات بیشتر در بازار ارز
• تعدیل انتظارات تورمی
• کاهش التهاب در برخی گروه‌های کالایی
اما تجربه اقتصاد ایران نشان می‌دهد تا زمانی که تورم نقطه‌به‌نقطه و تورم سالانه همچنان بالاست، کاهش یک‌ماهه تورم ماهانه به‌تنهایی خبر از مهار تورم نمی‌دهد. در گزارش‌های رسمی و تحلیلی ماه‌های قبل نیز همین الگو دیده می‌شد: رشد ماهانه گاهی فروکش می‌کند، اما فشار تجمعی قیمت‌ها همچنان بالا می‌ماند.
خطای رایج در خواندن آمار تورم
یکی از نکات کلیدی در این پرونده، خطای تفسیر عددهای تورمی است. برخی گزارش‌ها با استناد به عبارت «تورم ماهانه نصف شد» این‌طور القا می‌کنند که بازار وارد فاز آرامش شده است. در حالی که برای قضاوت درباره وضعیت معیشت، باید سه شاخص را کنار هم دید:
• تورم ماهانه: سرعت افزایش قیمت‌ها در همان ماه
• تورم نقطه‌به‌نقطه: مقایسه قیمت‌ها با ماه مشابه سال قبل
• تورم سالانه: میانگین ۱۲ ماهه قیمت‌ها
اگر تورم ماهانه کاهش یابد اما تورم نقطه‌به‌نقطه و سالانه بالا بماند، معنایش این است که گرانی ادامه دارد، فقط با سرعت کمتر.
اثر مستقیم بر معیشت و بازارها
در چنین شرایطی، بازارهای مصرفی معمولاً با سه واکنش روبه‌رو می‌شوند:
• خانوارها خریدهای غیرضروری را عقب می‌اندازند
• سبد مصرف از کالاهای باکیفیت به کالاهای ارزان‌تر می‌چرخد
• تقاضا برای کالاهای بادوام و سرمایه‌ای نوسانی می‌شود
این وضعیت به‌ویژه برای دهک‌های متوسط و پایین سنگین‌تر است، چون بخش بزرگی از درآمد آن‌ها صرف خوراک، مسکن، حمل‌ونقل و خدمات ضروری می‌شود. هر کاهش تورم ماهانه اگر در این چهار قلم کلیدی منعکس نشود، اثر ملموس آن در زندگی روزمره بسیار محدود خواهد بود.
جمع‌بندی
در مجموع، پیام اصلی خبر این است که سرعت تورم احتمالاً در تیر ۱۴۰۵ کمتر شده، اما تورم مهار نشده است. تا زمانی که رقم رسمی و کامل تورم تیرماه منتشر نشود، باید از قضاوت قطعی پرهیز کرد. با این حال، برآیند خبرها نشان می‌دهد اقتصاد ایران فعلاً نه با کاهش قیمت، بلکه با کندتر شدن شتاب افزایش قیمت‌ها مواجه است. این تفاوت ظریف، همان جایی است که تحلیل اقتصادی از تیتر خبری جدا می‌شود.