زهرا کوثرغلامی
برای اینکه گزارش بر هشدارهای رسمی و ابعاد واقعی سلامت دیجیتال تکیه کند، منابع خبری و مواضع نهادهای مسئول حوزه دارو و درمان را بررسی می‌کنم.
خوددرمانی دیجیتال در ظاهر یک میان‌بُر مدرن است، اما در عمل می‌تواند به یکی از پرریسک‌ترین رفتارهای سلامت عمومی تبدیل شود. هشدار اخیر سازمان غذا و دارو دقیقاً روی همین نقطه دست می‌گذارد: هوش مصنوعی و پاسخ‌های اینترنتی می‌توانند ابزار آگاهی باشند، اما مرجع تجویز دارو نیستند و نباید جای پزشک یا داروساز را در تشخیص، شروع، قطع، تغییر دوز یا انتخاب دارو بگیرند.
مسئله از آن‌جا جدی می‌شود که نسخه‌نویسی دارویی فقط یک توصیه ساده نیست. هر تصمیم دارویی باید با توجه به سابقه بیماری، سن، وضعیت کبد و کلیه، بارداری یا شیردهی، داروهای همزمان و حتی حساسیت‌های فردی گرفته شود. سامانه‌های عمومی هوش مصنوعی معمولاً به این داده‌ها دسترسی کامل ندارند و اگر هم داشته باشند، تضمینی برای تفسیر درست آن‌ها وجود ندارد. نتیجه می‌تواند از یک اشتباه خفیف تا یک خطای پرهزینه و خطرناک متغیر باشد.
هشدار رسمی درباره این موضوع، به‌ویژه از آن جهت مهم است که استفاده از ابزارهای دیجیتال در سلامت با سرعت بالا در حال گسترش است. خیلی از بیماران پیش از مراجعه به پزشک، علائم خود را در اینترنت جست‌وجو می‌کنند یا از هوش مصنوعی درباره دارو، دوز و عوارض سؤال می‌پرسند. این رفتار در ظاهر نشانه افزایش دسترسی به اطلاعات است، اما وقتی به تصمیم درمانی تبدیل شود، خطر اصلی آغاز می‌شود. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای اعصاب، ضدانعقادها و داروهای بیماری‌های مزمن، دقیقاً از همان نقاطی است که می‌تواند عارضه جدی ایجاد کند.
یکی از نگرانی‌های اصلی نهادهای سلامت، خطای ناشی از اعتماد بیش از حد به پاسخ ماشینی است. هوش مصنوعی ممکن است پاسخ قانع‌کننده بدهد، اما قانع‌کننده بودن با درست بودن یکی نیست. اگر بیمار بر اساس چنین پاسخی دارویی را قطع کند یا دوز آن را تغییر دهد، تداخل دارویی، تشدید بیماری یا حتی بستری شدن کاملاً محتمل است. در دارو، خطا معمولاً با تأخیر خودش را نشان می‌دهد و همین، ردیابی منشأ آسیب را سخت‌تر می‌کند.
در سطح سیاست‌گذاری هم این هشدار معنی مهمی دارد. نظام سلامت ایران، مثل بسیاری از کشورها، هنوز در حال تنظیم مرز میان فناوری و درمان است. سؤال اصلی این نیست که هوش مصنوعی مفید هست یا نه؛ هست. سؤال اصلی این است که کجا باید متوقف شود. در حال حاضر پاسخ روشن نهاد ناظر این است که هوش مصنوعی می‌تواند به آموزش، آگاهی‌بخشی و شاید غربال اولیه کمک کند، اما برای نسخه‌نویسی و تصمیم‌گیری درمانی، جایگزین تخصص انسانی نیست.
از زاویه اقتصادی هم این بحث کم‌اهمیت نیست. هر خطای دارویی، هزینه مستقیم برای بیمار و هزینه غیرمستقیم برای نظام درمان دارد. مراجعه اورژانسی، آزمایش‌های اضافی، بستری و مصرف نادرست دارو، همه بار مالی ایجاد می‌کنند. به همین دلیل، هشدار درباره خوددرمانی دیجیتال فقط یک توصیه پزشکی نیست؛ یک هشدار درباره افزایش ریسک و هزینه در کل زنجیره سلامت است.
جمع‌بندی روشن است: هوش مصنوعی می‌تواند همراه اطلاعاتی باشد، نه نسخه‌نویس. در دارو، تصمیم نهایی باید روی شانه پزشک و داروساز بماند، نه روی پاسخ یک سامانه عمومی.