«پرویز ناتل‌خانلری» یکی از استوانه‌های فرهنگی ما ایرانیان در تاریخ معاصر است. آثار درخشان او، گویاتر از هر وصف و بیانی است. بنیاد فرهنگ ایران، یادگار ماندگار از یاد و نام ایشان است.

رویکرد نگارش این نوشتار در بازشناخت «بنیاد فرهنگ ایران» و گزارش این گفتار در بازگفت آثار «علّامه خواجه نصیرالدّین طوسی» بر پژوهش‌های اختصاصی خواجه‌پژوهی و دانش تخصصی نجوم استوار شده است. هویت ملی و دینی از سویی و ماهیت علمی و تاریخی دانش در ایران از سویی دیگر دو معیار و مبنا بوده است. به راستی،‌ کوشش مردانه بنیاد فرهنگ ایران و کوشایی دبیرکل آن ستودنی است. ایران، به اقتدار همین دانشی مردان فرهیخته‌اش، در درازنای تاریخ و فرهنگ و تمدن، به ماندگاری و پایداری استوار ایستاده است؛ پویا و پایا. استاد دکتر پرویز ناتل خانلری، یکی از استوانه‌های فرهنگی ما ایرانیان در تاریخ معاصر است. آثار درخشان او، گویاتر از هر وصف و بیانی است. بنیاد فرهنگ ایران، یادگار ماندگار از یاد و نام ایشان است. کارنامه پر برگ و بارجنابش، زینت دانشنامه‌های ایرانی و زیور دائره المعارف‌های اسلامی است.

الف) بنیاد فرهنگ ایران

این بنیاد، نهادی تحقیقاتی و انتشاراتی بود که در ۲۵ مهر ۱۳۴۳ش. تاسیس شد. دکتر پرویز ناتل خانلری در آبان ۱۳۴۳ش. به سمت دبیرکل منصوب شد و تا ۱۳۵۷ش. هم چنان در این مقام باقی ماند. در اساسنامه بنیاد(ماده۱) هدف از تشکیل آن چنین ذکر شده است:« خدمت به فرهنگ و سعی در حفظ و ترویج میراث معنوی ایران و کوشش در راه تهذیب و تکمیل و ترویج زبان فارسی و شناسانیدن فرهنگ ایران به ملت‌های دیگر.»

برای رسیدن به این هدف، چهار شعبه اصلی در بنیاد تشکیل یافت که هر شعبه زیر نظر یک یا دو دانشمند با تعدادی پژوهنده، اداره می شد. این شعبه ها عبارت بودند از: شعبه نشر فرهنگ های فارسی؛ شعبه تحقیقات دستوری؛ شعبه فرهنگ های علمی و فنّی؛ و شعبه تحقیقات در زبان پهلوی.

انتشارات بنیاد در حدود ۳۰۰ عنوان کتاب اعم از پژوهندگان بنیاد یا دانشمندان دیگر را برمی‌گیرد. این آثار در این زمینه‌هاست: چاپ عکسی نسخه‌های خطّی مهم فارسی؛ علم در ایران؛ منابع تاریخ و جغرافیای ایران و … .

پس از انقلاب اسلامی، بنیاد فرهنگ ایران و ۱۱ مؤسّسه فرهنگی دیگر با هم ادغام شدند و از مجموع آنها مؤسّسه ای با نام «مؤسّسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی تشکیل شد. این مؤسّسه بعدها با نام «پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی» کارش را ادامه داد. (تفضّلی،۴۳۳:۱۳۷۷)