فاطمه زهرا دارابی
تولید داخلی دارو، واکسن، شیرخشک و تجهیزات پزشکی به یکی از مهم‌ترین محورهای تاب‌آوری نظام سلامت تبدیل شده است؛ مسیری که هدف آن تنها کاهش واردات نیست، بلکه تضمین دسترسی پایدار مردم به اقلام حیاتی در برابر تحریم، نوسان ارزی، اختلال زنجیره تأمین جهانی و شوک‌های ناشی از بحران‌های بهداشتی است.
بررسی طرح‌های جدید حوزه سلامت نشان می‌دهد تولید پلاسما، انسولین، شیرخشک، واکسن‌های پنوموکوک و مننگوکوک، تجهیزات پزشکی و مواد اولیه دارویی در کانون توجه قرار گرفته است. این فهرست، تصویری روشن از نقاط حساس زنجیره درمان ارائه می‌کند؛ محصولاتی که کمبود یا تأخیر در تأمین آن‌ها می‌تواند به‌سرعت خود را در بیمارستان‌ها، داروخانه‌ها و سبد هزینه خانوار نشان دهد.
اهمیت این موضوع در بازار دارو دوچندان است. صنعت دارویی ایران در تولید داروهای نهایی از ظرفیت قابل توجهی برخوردار است، اما وابستگی به بخشی از مواد اولیه، مواد جانبی، ماشین‌آلات، تجهیزات آزمایشگاهی و فناوری‌های پیشرفته همچنان یک گلوگاه راهبردی به شمار می‌رود. در چنین شرایطی، حتی زمانی که داروی نهایی در داخل تولید می‌شود، اختلال در تأمین یک ماده مؤثره یا یک قطعه تخصصی می‌تواند کل خط تولید را متوقف کند.
انسولین نمونه‌ای مهم از این وابستگی است. افزایش شمار بیماران مبتلا به دیابت، مصرف مستمر این دارو و حساسیت بالای زنجیره نگهداری آن، تولید پایدار انسولین را به یک اولویت فراتر از یک پروژه صنعتی تبدیل کرده است. هرگونه کمبود در این بازار، نه فقط یک چالش تجاری، بلکه مسئله‌ای مرتبط با سلامت میلیون‌ها بیمار و هزینه‌های درمانی خانواده‌هاست. تولید داخلی با کیفیت، در صورت تأمین مواد اولیه و رعایت استانداردهای سخت‌گیرانه، می‌تواند ریسک کمبود را کاهش دهد و هزینه ارزی کشور را مدیریت کند.
شیرخشک نیز در زمره کالاهای راهبردی سلامت قرار دارد. هر اختلال در عرضه آن، به‌ویژه در انواع درمانی و رژیمی، مستقیماً امنیت غذایی نوزادان و کودکان را هدف می‌گیرد. تجربه کمبودهای مقطعی نشان داده است که تنظیم بازار این کالا بدون برنامه دقیق برای تأمین مواد اولیه، تولید، توزیع و رصد مصرف، به نتیجه پایدار نمی‌رسد. راهبرد مؤثر، حرکت هم‌زمان در دو مسیر است: افزایش توان تولید داخل و ایجاد ذخایر راهبردی برای دوره‌های بحران.
در حوزه واکسن نیز تولید داخلی واکسن‌های پنوموکوک و مننگوکوک دارای اهمیت بالایی است. این واکسن‌ها در پیشگیری از بیماری‌های عفونی شدید، به‌ویژه در کودکان و گروه‌های پرخطر، نقش حیاتی دارند. بومی‌سازی دانش تولید واکسن، علاوه بر صرفه‌جویی ارزی، قدرت تصمیم‌گیری کشور در برنامه‌های ایمن‌سازی را افزایش می‌دهد. با این حال، تولید واکسن صرفاً به ساخت محصول محدود نیست؛ تأمین پایدار مواد اولیه، کنترل کیفی، زنجیره سرد، اخذ مجوزهای معتبر و اعتماد جامعه پزشکی، حلقه‌های تعیین‌کننده این مسیر هستند.
تجهیزات پزشکی و مواد مصرفی بیمارستانی نیز نباید در سایه صنعت دارو قرار گیرند. از تجهیزات تصویربرداری و ابزارهای جراحی تا کیت‌های آزمایشگاهی، فیلترها، کاتترها و قطعات دستگاه‌های حیاتی، هر کدام می‌توانند در شرایط اختلال واردات به نقطه بحران تبدیل شوند. توسعه تولید داخلی در این بخش باید با نیازسنجی واقعی مراکز درمانی همراه باشد؛ زیرا تولید محصولی که استاندارد بالینی ندارد یا خدمات پس از فروش آن ضعیف است، نمی‌تواند جایگزین مؤثر واردات باشد.
نقش شرکت‌های دانش‌بنیان در این میان کلیدی است. این شرکت‌ها می‌توانند فاصله میان نیازهای درمانی و ظرفیت تولید را با توسعه فناوری، ساخت مواد اولیه، طراحی تجهیزات پیشرفته و بهبود فرایندهای تولید کاهش دهند. اما موفقیت آن‌ها نیازمند تأمین مالی پایدار، خرید تضمینی هدفمند، تسهیل صدور مجوز، دسترسی به بازار و حمایت از صادرات است.
تاب‌آوری واقعی نظام سلامت زمانی محقق می‌شود که تولید داخلی، کیفیت، قیمت‌گذاری منطقی، ذخیره‌سازی راهبردی و نظارت بر توزیع در یک زنجیره واحد دیده شوند. سلامت مردم نباید به نوسان ارز، مسیرهای وارداتی یا تصمیم‌های مقطعی گره بخورد؛ تولید پایدار اقلام حیاتی، سرمایه‌گذاری مستقیم در امنیت ملی و آرامش خانواده‌هاست.